از پرسشگري فردي تا كنش جمعي
طاهره طالقاني
به مناسبت هفتمين سال ياد درگذشت اعظم طالقاني
من براي بازخواني زندگي ۷۶ساله اعظم طالقاني، آيات آغازين سوره صف را انتخاب كردهام؛ آياتي كه از رسالت پيامآوران، دعوت به ايمان و كوشش در راه خدا سخن ميگويند. احساس ميكنم اين آيات ميتوانند وصف حال زندگي او باشند. در اين نگاه، پيامآوري تنها به معناي ابلاغ يك متن يا دعوتي ديني نيست؛ پيامآور كسي است كه مردم را به يادآوري مسووليتها و توجه به نشانهها و واقعيتهايي فراميخواند كه بايد آنها را بشناسند و بر پايه آنها براي زندگي بهتر تصميم بگيرند. به باور من، آيه و نشانه فقط به آيات قرآن محدود نميشود؛ همه پديدهها و واقعيتهاي زندگي اجتماعي نيز ميتوانند نشانههايي براي فهم وضعيت انسان و جامعه باشند. پيامآور بايد مردم را آموزش دهد و به آگاهي و پالايش آنان ياري برساند تا بتوانند كتاب و حكمت را دريابند، مسائل را بهتر بفهمند و براي آينده خود برنامهريزي كنند. من از همين منظر به زندگي اعظم طالقاني نگاه ميكنم: زني كه از نوجواني و جواني در پي پرسيدن، فهميدن و يافتن پاسخ پرسشهايش بود و در مواجهه با ظلم، تبعيض و بيعدالتي عليه زنان، آگاهي را راهي براي تغيير وضعيت ميدانست. از آموزش فردي تا سازمانيابي زنان: اعظم طالقاني در برابر محروميت زنان از حقوق فردي و اجتماعي، ابتدا از امكاناتي كه در اختيار داشت، استفاده كرد. كلاسها و برنامههاي آموزشي برگزار ميكرد و در سال ۱۳۵۰ مدرسهاي تأسيس كرد تا آموزش را از دوران كودكي و نوجواني آغاز كند. اين فعاليتها تا زمان بازداشت او در سال ۱۳۵۴ ادامه يافت. زندان در شيوه نگاه او به فعاليت اجتماعي تأثير گذاشت. پس از آزادي به اين نتيجه رسيد كه تلاشهاي فردي، هرچند ضروري، براي دستيابي به تغييرات پايدار كافي نيست و بايد كار را بهصورت جمعي، گروهي و تشكيلاتي پيش برد. به همين دليل، فعاليت جمعي را در منزل خود آغاز كرد؛ جمعي كه ابتدا پنج يا هفت نفر بود و بهتدريج به 15 و 20 نفر رسيد و پس از انقلاب نيز گسترش پيدا كرد. دريافت مجوز براي موسسه و حزب در دهه ۱۳۶۰ امكان داد اين فعاليتها شكل رسميتر و سازمانيافتهتري پيدا كند. بخش عمده اين تلاشها بر آموزش متمركز بود. هدف اين بود كه بهويژه زنان و جوانان با حقوق خود آشنا شوند و بتوانند تبعيض و بيعدالتي را تشخيص دهند. به اعتقاد من، اگر انسان حقوق خود را نشناسد، ممكن است حتي متوجه نشود كه مورد ظلم قرار گرفته است؛ اما شناخت حقوق، امكان واكنش و مطالبهگري را فراهم ميكند. قانونگذاري، حقوق زنان و حقوق شهروندي: اين رويكرد در فعاليت سياسي اعظم طالقاني نيز ادامه يافت. او در دوره اول مجلس، لوايح و پيشنهادهايي درباره خانواده، حضانت فرزندان و ديگر مسائل مرتبط با حقوق زنان به مجلس و كميسيونها ارايه كرد. ميزان همراهي مجلس با اين پيشنهادها محدود بود، اما پيگيري آنها نشان ميداد كه آگاهيبخشي بايد به عرصه قانونگذاري و اصلاح قواعد حقوقي نيز راه پيدا كند. دغدغه اصلي اعظم طالقاني، آگاهي مردم و بهويژه زنان از حقوق فردي و شهرونديشان بود. او به قانون به عنوان ابزاري براي روشن كردن مسير جامعه و دستيابي به توسعه پايدار و پيشرفت باور داشت. با اين حال، قانونگرايي را نميتوان صرفا به الزام مردم به اجراي هر قانوني فروكاست. قانون بايد امكان اجرا داشته باشد و با وجدان عمومي و خواست جامعه بيگانه نباشد. براي توضيح اين ديدگاه، ميتوان به قانون حجاب اشاره كرد. من معتقدم قانوني كه اكثريت مردم آن را نميپذيرند، با فرمان و اجبار به قانوني كارآمد تبديل نميشود. ميتوان درباره چنين قانوني به همهپرسي رجوع كرد تا روشن شود آيا مردم به اجراي آن رضايت دارند يا نه. كساني كه قانونگذاري ميكنند بايد از متن جامعه برخاسته باشند، وجدان عمومي را در نظر بگيرند و ببينند چه چيزي به نفع مردم است. قانوني كه اساسا امكان اجرا ندارد و اكثريت جامعه با آن همراه نيستند، نميتواند بهدرستي اجرا شود. قانونگرايي در اين معنا با حقوق شهروندي و برابري انسانها پيوند دارد. براي توضيح مبناي اين برابري، ميتوان به سخن امام علي(ع) در نامه به مالك اشتر اشاره كرد كه انسانها يا در آفرينش با يكديگر برابرند يا در دين. آيتالله منتظري نيز در آثار خود درباره حقوق، بر كرامت ذاتي انسان تأكيد ميكند: انسان بماهو انسان صاحب حق و كرامت است و عقيده، گرايش يا فرهنگ او نبايد اصل برخوردارياش از حقوق را مخدوش كند. با اين حال، متأسفانه در جامعه ما اين مسائل هنوز با پرسشها و تابوهاي فراوان روبهرو هستند و در بسياري از موارد امكان طرح اعتراض و گفتوگوي آزادانه درباره آنها وجود ندارد.
سرمايه اجتماعي و ضرورت گفتوگو: من يكي از عوامل موثر در بيعدالتيها و تبعيضهاي جامعه را كاهش سرمايه اجتماعي ميدانم. اين دو مساله با يكديگر رابطه مستقيم دارند: هرچه ظلم و تبعيض بيشتر شود، اعتماد و سرمايه اجتماعي نيز فرسودهتر ميشود؛ حال آنكه همين سرمايه اجتماعي است كه ميتواند جامعه را توانمند و بالنده نگه دارد. از اين منظر، عدالت، حقوق شهروندي و قانونگرايي موضوعاتي جدا از يكديگر نيستند و در پيوندي متقابل قرار دارند. به باور من، يكي از مهمترين راههاي تقويت قانونگرايي و كاهش شكافها، گفتوگو است؛ گفتوگويي كه در آن قرار نيست يك طرف سخن بگويد و طرف ديگر بدون بررسي بپذيرد. گفتوگو بايد ذهنها را باز كند و امكان ديدن مساله از زاويههاي متفاوت را فراهم آورد. انجمنها و گروههاي اجتماعي بايد بتوانند با يكديگر گفتوگو كنند؛ حاكميت بايد با مردم وارد گفتوگو شود و مردم نيز بايد امكان گفتوگو با حاكميت را داشته باشند. نميتوان تصميمها را يكطرفه گرفت و بدون توجه به پيامدهاي آن براي مردم، به اجرا گذاشت. گفتوگو پيش از هر چيز با شنيدن دقيق آغاز ميشود؛ با شنيدن بدون پيشداوري. بايد بفهميم طرف مقابل چه ميگويد، نه اينكه پيش از پايان سخن او، نتيجه را در ذهن خود بسازيم و بر اساس آن داوري كنيم. گفتوگو ديدگاه ما را پرورش ميدهد و گستردهتر ميكند و از اين طريق ميتوانيم فرهنگ قانونمداري را تقويت كنيم، تبعيضها را كاهش بدهيم و براي عبور از بحرانها راهي بيابيم. گفتوگو بهمثابه يك اصل ديني و اجتماعي: براي نشاندادن جايگاه گفتوگو در سنت ديني، به روايت قرآني امتناع ابليس از سجده بر آدم اشاره ميكنم؛ روايتي كه در آن خداوند با ابليس سخن ميگويد، درخواست مهلت او را ميشنود و با او وارد گفتوگو ميشود. اگر در روايت ديني چنين گفتوگويي ميان خداوند و ابليس تصوير ميشود، ما انسانها چگونه ميتوانيم اختلاف و فاصله را بهانهاي براي بستن راه گفتوگو قرار بدهيم؟ همه ما انسان هستيم و ميتوانيم با يكديگر ديالوگ و مذاكره داشته باشيم. اين تأكيد به روابط ميان كشورها و عرصه بينالمللي نيز مربوط ميشود. گفتوگو و مذاكره با ديگران ميتواند گرهها را باز كند؛ درحالي كه گاهي يك قدم به نام مذاكره جلو ميرويم و 10 قدم عقب مينشينيم و تصميم به جنگ ميگيريم. به اعتقاد من، مساله اصلي ما گفتوگوست. گردهماييها، انجمنها و تشكلها نيز زماني ميتوانند انسانها را به سوي فهم و مرتبهاي بالاتر سوق بدهند كه بر گفتوگو استوار باشند. تمام تلاش اعظم طالقاني در طول زندگياش، از نظر من، در همين مسير قرار داشت. او شب و نيمهشب، چه تلفني و چه حضوري، پيوسته گفتوگو ميكرد؛ حتي اگر تنها دو يا چهار نفر در جمع حضور داشتند. براي او تعداد افراد اهميتي نداشت؛ ميخواست رسالتي را كه براي خود قائل بود انجام دهد و پيامي را كه فهميده و به آن باور پيدا كرده بود، به ديگران و بهويژه زنان جامعه برساند. ميراث او را بايد در همين پيوند ميان آگاهي، آموزش، سازمانيابي، عدالتخواهي و گفتوگو جستوجو كرد.