نگاهي به ناترازي انرژی در فصل سرما
خط قرمزگازي دولت
راهی جز صرفهجویی نیست
ليلا لطفي
آخرين دادههاي رسمي وزارت نفت نشان ميدهد، ميزان ناترازي گاز در اوج مصرف 430 ميليون متر مكعب در روز است. كسريای كه بخشي از آن ميراث سالهاي گذشته است. پيش از اسفند 1404، كسري گاز حدود 250 ميليون متر مكعب بود. با حمله به چهار پالايشگاه عسلويه در ۲۷ اسفند همان سال، ۲۸ درصد ظرفيت توليد گاز در مدت سه دقيقه از مدار خارج شد. در ماههاي گذشته، 100 ميليون متر مكعب آن كسري بازيابي شد. اما در ماه جاري، فاز چهارده پارس جنوبي آتش گرفت و 14 ميليون متر مكعب از چرخه خارج شد. اگرچه اين رقم در ميان كسري كل 430 ميليون زياد نيست. اما نميتوان آن را ناديده گرفت. هر يك ميليون متر مكعب كسري ميتواند صنعت را تحت فشار قرار دهد. هرچند رييسجمهور اخيرا در اظهاراتش، تداوم فعاليت صنعت را خط قرمز دولت خوانده است.
دستور ويژه رييسجمهور
16 آبان ماه 1405، مسعود پزشكيان، در جلسه هماهنگي مديريت مصرف انرژي و سوخت، در بخشي از اظهاراتش اعلام كرد كه «تأمين سوخت و انرژي مورد نياز صنايع و واحدهاي توليدي يكي از اولويتهاي دولت است. براي همين تحت هر شرايطي تلاش ميكنیم، گاز صنايع قطع نشود.» البته رييسجمهور در بخش ديگر سخنانش از مردم ميخواهد با «صرفهجويي مصرف انرژي» به دولت كمك كنند تا گاز صنایع قطع نشود. توقف توليد و بيكاري كارگران هم به تبع آن رقم نخورد. چالشي كه مشكلات پيش روي مردم و دولت را بيش از پيش خواهد كرد.
تلفيق خاموشي و بيگازي
درحال حاضر ظرفيت توليد روزانه گاز كشور، حدود يك ميليارد و 100 ميليون متر مكعب است. براساس محدوديتهاي موجود، ميزان توليد حدود 800 ميليون متر مكعب است. وضعيتي كه نگراني در بين فعالان اقتصادي را تشديد كرده است. زيرا فقط مساله كسري گاز نيست. امسال در زمستان صنايع نگران كسري برق نيز هستند. محدوديت در تامين گاز بهطور مستقيم بر توليد برق اثر ميگذارد. بررسي روند توليد و مصرف سرانه نشان ميدهد، نرخ رشد مصرف سرانه از نرخ رشد توليد سرانه بيشتر است. بنابراين، اگرچه ظرفيت توليد برق افزايش يافته، اما به دليل رشد بيشتر مصرف، اين افزايش نتوانسته ناترازي موجود را برطرف كند. سنديكاي صنعت برق در پژوهشي نشان ميدهد، در صورت وقوع زمستان بسيار سرد و محقق نشدن بازيابيهاي پيشبيني شده براي افزايش ظرفيت توليد گاز، ميزان محدوديت تامين گاز ميتواند به ۵۰۰ ميليون مترمكعب در روز نيز برسد. شرايطي كه از نگاه عليرضا اسدي، معاون پژوهش و برنامهريزي سنديكاي صنعت برق سياستگذار را ناگزير ميكند، اولويت را به گاز خانگي اختصاص دهد. چراكه برخلاف برق، محدوديت در تامين گاز خانگي ميتواند مستقيما زندگي مردم را به خطر بيندازد. در نتيجه تامين نياز بخش خانگي در اولويت قرار ميگيرد و محدوديتها به بخشهاي ديگر منتقل ميشود.
اسدي براساس آنچه در گذشته رخ داده پيشبيني ميكند، در سال جاري محدوديت همزمان تامين گاز و برق بيش از پيش پيچيده باشد. به باور او «محدوديت گاز، تامين سوخت نيروگاهها و در نهايت توليد برق را تحت تاثير قرار ميدهد و ممكن است صنايع با محدوديت همزمان در تامين گاز و برق مواجه شوند.» سناريوي بدبينانهاي كه دولت طبق دادههاي موجود به دنبال آن نيست. با اين حال معاون پژوهش و برنامهريزي سنديكاي صنعت برق، ريسكهاي پيش روي صنعت را بيش از بيگازي و بيبرقي مطرح كرده است. او روز گذشته در اتاق بازرگاني اعلام كرد، محدوديت تامين سوخت مايع، از جمله مازوت مورد نياز نيروگاهها، يكي از ريسكهاي موجود است.
اسدي با اشاره به چشمانداز ميانمدت بخش انرژي هم تاكيد كرد كه براساس بررسيهاي انجام شده، با احتمال بالايي ميتوان گفت تداوم ناترازي برق و گاز در پنج سال آينده نيز ادامه خواهد داشت. طبق بررسيهاي سنديكاي صنعت برق، صنايعي كه وابستگي بالايي به انرژي دارند، در بازه پنج تا ۱۰ سال آينده با ريسك «آسيبپذيري» بيشتر مواجه خواهند بود. دو صنعت« پتروشيمي» و «فولاد» به دليل مصرف بالاي انرژي در رده اول و دوم اين آسيبپذيري قرار دارند. «سيمان»، «كاشي و سراميك» و در كنار آنها «صنايع متوسط (صنايع غذايي)» در ردههاي سوم تا پنجم هستند كه همگي در مرز همين خطر قرار دارند.
صرفه جويي تنها راه موجود
از نگاه گروهي از تحليلگران و فعالان اقتصادي در شرايط كنوني موضوع صرفهجويي بايد از صنعت كليد بخورد. اما از نگاه گروهي ديگر اين كنترل بايد از بخش خانگي آغاز شود. در شرايط كنوني دولت برخلاف سالهاي گذشته بر محدوديت در بخش خانگي بيش از حوزه صنعت پافشاري ميكند. پافشاري كه مشخص نيست تا چه زماني ادامه پيدا كند. برهمين اساس پارلمان بخش خصوصي همصدا با دولت بر طبل صرفهجويي از سوي مردم ميكوبد. محمود نجفيعرب، رييس اتاق بازرگاني تهران در گفتوگو با «اعتماد» با نگاهي به شرايط كنوني بر ضرورت مديريت مصرف انرژي در كشور تاكيد كرد. او همزمان ضعف عملكرد دولتها در بخش «مديريت مصرف» را زير سوال برد و گفت: «سالهاست درباره صرفهجويي در مصرف برق و گاز صحبت ميشود و راهكارهاي اساسي و اصولي نيز شناسايي شدهاند، اما خروجي قابل دفاعي نداريم. چون همسويي بين رويكرد دولت و بخش خصوصي نيست.» نمونه بارز عدم اين همسويي از نگاه نجفيعرب، موضوع جمعآوري بخارهاي پر مصرف خانگي است. «بخش قابل توجهي از مصرف گاز كشور در فصل زمستان به بخاريهاي گازي اختصاص دارد؛ بخاريهايي كه ميزان مصرف گاز و گرمای آنها با يكديگر تناسب ندارد.»
چهار سال پيش اتاق بازرگاني تهران، آمادگي خود را براي مشاركت در تعويض بخاريهاي گازي اعلام كرد. بهطور مشخص آن زمان پيشنهاد بخش خصوصي اين بود كه در ساختمانهاي جديد، شرايطي فراهم شود تا بتوان از بخاريهايي با مصرف گاز كمتر و بازدهي انرژي بيشتر استفاده كرد. رییس اتاق تهران توضیح داد:« در خانههايي كه با توجه به شرايط ساختمان امكان تغيير بخاري وجود داشت، بخش خصوصي آمادگي داشت بخاريهاي جديدي را كه با مصرف گاز كمتر، ۳۰ درصد كالري بيشتري منتقل ميكنند، بهصورت رايگان در اختيار خانوارها قرار دهد و بخاريهاي قبلي را تعويض كند.» نجفي عرب با بيان اينكه قرار بود صرفهجويي حاصل از اين اقدام در اختيار بخش خصوصي قرار بگيرد، گفت: «پيشنهاد اين بود كه اجازه داده شود بخش خصوصي ميزان گاز صرفهجوييشده را با قيمت رقابتي به خريداران بفروشد. اين موضوع را بارها پيگيري كردم، اما متأسفانه در مسيرهاي مختلف با موانع و مشكلاتي مواجه شد و به نتيجه نرسيد.» رييس پارلمان بخش خصوصي تهران، در بخش ديگري از اظهاراتش، شرايط كنوني را ناشي از سياستهاي كلان گذشته اعلام كرد. «در گذشته سياستهايي در زمينه مصرف و انتقال گاز اجرا شده كه همچنان درباره ضرورت و نحوه اجراي برخي از آنها انتقادهايي وجود دارد؛ از جمله انتقال گاز به مناطقي كه شايد ضرورتي به اين شكل براي گازرساني به آنها وجود نداشته است.» در بخشي از اين گفتوگو رییس اتاق تهران در واكنش به اظهارات اخير رييسجمهور در مورد جلوگيري از قطع گاز صنايع اعلام كرد كه «تلاش دولت براي جلوگيري از قطع گاز صنايع قابل توجه است. اما نميتوان گاز خانگي را هم بهسادگي قطع كرد.»
نجفيعرب بر اين باور است كه «نميتوان با همان رويكرد كنترل برق، محدوديت مصرف گاز را اعمال كرد. خاموشي، هرچند مشكلاتي براي زندگي مردم ايجاد ميكند، اما خانوارها ميتوانند چند ساعت قطعي برق را تحمل كنند؛ حتي در روزهاي گرم تابستان. اما در حوزه گاز خانگي چنين امكاني وجود ندارد.» با اين شرايط از نگاه نجفي عرب در حال حاضر يكي از مهمترين راهكارهاي كنوني مديريت ناترازي گاز، «صرفهجويي در بخش مصرف خانگي و عمومي» است. «ميتوان با پذيرش مقداري سرما و استفاده از لباس گرم، مصرف گاز را مديريت كرد؛ همانطور كه در بسياري از كشورهاي دنيا نيز اين موضوع رعايت ميشود. براي مثال، حتي در كانادا با وجود سرماي ۴۰ درجه زير صفر در زمستان، مردم در خانه لباس گرم ميپوشند و لزوما با لباس سبك در محيط خانه زندگي نميكنند. يكي از دلايل اين رفتار، قيمت بالاي انرژي در اين كشورهاست و همين مساله باعث ميشود مردم در مصرف انرژي صرفهجويي كنند.»
البته «ابزار قيمتي» از نگاه رييس اتاق بازرگاني تهران امروز براي ايران قابل استفاده نيست. «آستانه تحمل مردم با توجه به تورم موجود كاهش يافته است. بنابراين، مديريت مصرف از طريق افزايش قيمت در شرايط كنوني اثرگذاري مناسبي ندارد؛ همانطور كه در موضوع بنزين اثر مطلوب نداشت.
در شرايط فعلي بايد بيش از هر چيز بر فرهنگسازي مصرف و جلب همكاري مردم تمركز كرد. هر ميزان صرفهجويي در مصرف گاز و برق در بخش خانگي و اماكن عمومي، به تامين انرژي مورد نياز صنعت كمك ميكند و باعث ميشود چرخ صنعت بهتر بچرخد. بهبود وضعيت تامين انرژي صنايع ميتواند به افزايش توليد ناخالص داخلي و ايجاد رفاه براي مردم منجر شود و به همين دليل لازم است مديريت مصرف انرژي با اين نگاه دنبال شود.»