حديث روشني
دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا در تازهترين ادعاهاي خود درباره جنگ با ايران، بار ديگر مدعي پيروزي واشنگتن شد و همزمان از ادامه امكان اقدام نظامي سخن گفت؛ موضعي كه به باور برخي ناظران نشان ميدهد دولت امريكا در شرايطي كه از يكسو بر دستاوردهاي ادعايي نظامي و اقتصادي خود تاكيد ميكند و ازسوي ديگر از احتمال تداوم حملات سخن ميگويد، همچنان در تلاش است فشار بر تهران را حفظ كند.
ترامپ همچنين مدعي شده كه امريكا در جنگ عليه ايران خيلي زود پيروز خواهد شد و پس از پايان جنگ، قيمت نفت نيز به سطح پيش از جنگ بازخواهد گشت! رييسجمهوري امريكا همچنين ادعا كرد كه هدف اصلي واشنگتن جلوگيري از دستيابي ايران به سلاح هستهاي است. ترامپ در ادامه ادعاهاي تكراري خود و در پاسخ به اين پرسش كه آيا امريكا از طريق فشار اقتصادي وزارت خزانهداري يا حملات نظامي در جنگ با ايران به پيروزي خواهد رسيد، گفت كه واشنگتن «از هر دو طريق» پيروز خواهد شد. او همچنين مدعي شد كه كشورش از نظر نظامي تا حد زيادي پيروز شده، اما اين مساله به معناي توقف اقدامات نظامي نيست.
با اين همه اين ادعاها در شرايطي مطرح ميشود كه ترامپ يك روز پس از رد پيشنهاد ايران براي پايان جنگ و بازگشايي تنگه هرمز، پيشتر در گفتوگو با آكسيوس از احتمال برگزاري مذاكرات در اين هفته سخن گفته بود.
با اين حال آكسيوس طي گزارشي مدعي شده واشنگتن همچنان خواهان آن است كه مذاكرات بر امتيازات هستهاي ايران متمركز باشد، درحالي كه تهران مساله تنگه هرمز و رفع محاصره دريايي را در مركز طرح پيشنهادياش قرار داده است. اين درحالي است كه مايك والتز، نماينده امريكا در سازمان ملل، در توضيح رد پيشنهاد هفت روزه ايران مدعي شده كه تهران خواهان دسترسي به داراييهاي مسدودشده، لغو تحريمهاي نفتي، پايان محاصره دريايي و رفع تحريمهاي مرتبط با مكانيسم ماشه بوده و پس از آن آمادگي مذاكره داشته است.
آماده مذاكره و مبارزه هستيم
در سوي ديگر، تهران تلاش كرده پيام متفاوتي را منتقل كند؛ آمادگي براي مقاومت نظامي در كنار باز گذاشتن مسير ديپلماسي. عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان در گفتوگو با برنامه «ملاقات با مطبوعات» از شبكه خبري انبيسي نيوز تاكيد كرد: «آماده مذاكره هستيم، به همان اندازه كه آماده رويارويي با هر چالشي هستيم.»
به گفته رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان تهران در مواجهه با هر چالشي، هر تجاوزي حتي اگر به جنگ آخرالزمان منجر شود، محكم ميايستد و در عين حال براي ديپلماسي نيز آماده است.
در همين حال براساس گزارش رسانه دولت، هيات نمايندگي ايران در سازمان ملل در حال حاضر برنامهاي براي مذاكره مستقيم با امريكا طي هفته جاري ندارد و اعلام كرده كه مواضع تهران از طريق ميانجي قطري به طرف امريكايي منتقل شده و ايران منتظر دريافت پاسخ واشنگتن است. ميانجيگري قطر و تلاش براي حفظ كانالهاي غيرمستقيم همچنان ادامه دارد و آنگونه كه آكسيوس مدعي است مقامهاي قطري در تلاشاند ميان مواضع دوطرف درباره متن پيشنهادي ميانجيگري ايجاد كنند و گفتوگوهاي غيرمستقيم را دوباره به جريان بيندازند.
رفع محاصره؛ شرط بازگشايي هرمز
بنابر برخي گزارشات ادعايي، بخش مهمي از اختلاف فعلي تهران و واشنگتن به نحوه تعريف نقطه شروع مذاكرات بازميگردد. ايران اعلام كرده كه در صورت كاهش فشار نظامي امريكا و رفع محاصره، امكان بازگشايي تنگه هرمز و ازسرگيري مذاكرات وجود دارد؛ در مقابل، دولت ترامپ تاكيد دارد كه توافق احتمالي بايد به موضوع هستهاي ايران و محدوديتهاي موردنظر واشنگتن بپردازد.
با اين همه اما به نظر ميرسد تنگه هرمز همچنان به يكي از اصليترين نقاط تقابل دو طرف تبديل شده است. ترامپ در تازهترين مواضع خود مدعي شده كه حجم قابلتوجهي نفت از اين آبراه عبور كرده و امريكا در تامين امنيت اين ترددها نقش دارد. همزمان براساس گزارش رويترز، جريان صادرات نفت از مسير هرمز در ماه سپتامبر نسبت به ماههاي نخست جنگ افزايش يافته، هر چند همچنان شرايط اين آبراه با وضعيت پيش از جنگ فاصله دارد. در تهران نيز سخنگوي سپاه پاسداران اعلام كرده كه تنگه هرمز نه تنها باز نيست، بلكه به «شكارگاه» نيروهاي دريايي سپاه براي تجهيزات زيرسطحي امريكا تبديل شده است.
بازگشت واشنگتن به كارت هستهاي
در همين حال، مواضع اخير امريكا نشان ميدهد واشنگتن تلاش دارد مساله هستهاي را در مذاكرات و دركنار تنگه هرمز قرار دهد و بدين واسطه محدوديتهاي موردنظر خود را عليه كشورمان اعمال و آن را به يكي از محورهاي اصلي توافق تبديل كند. گزارش ادعايي والاستريت ژورنال نيز حاكي از آن است كه ميانجيهاي درگير در رايزنيها در تلاش هستند ايران را به ارايه امتياز در برنامه هستهاي خود ترغيب كنند تا امكان ازسرگيري مذاكرات فراهم شود؛ تلاشي كه به نوشته اين روزنامه با هدف جلوگيري از بازگشت درگيري و رويارويي تمامعيار دنبال ميشود. براساس اين گزارش، اين تلاش در شرايطي صورت ميگيرد كه ترامپ كوشيده بار ديگر منازعه را حول هدفي كه از ابتدا براي جنگ اعلام كرده بود، يعني جلوگيري از دستيابي ايران به سلاح هستهاي، تعريف كند و مذاكرات را از موضوع بازگشايي تنگه هرمز كه اكنون به يكي از مهمترين اهرمهاي تهران تبديل شده، دور كند. در مقابل اما ايران تاكنون نشانه مشخصي از آمادگي براي مذاكره درباره برنامه هستهاي خود از طريق ميانجيها نشان نداده است.
حال نيز برخي تحليلگران معتقدند اختلاف تهران و واشنگتن صرفا به مفاد يك توافق احتمالي محدود نميشود، بلكه دوطرف درباره اولويتهاي مذاكرات نيز اختلاف دارند؛ تهران بر رفع فشار و محاصره و مساله هرمز تاكيد دارد و واشنگتن در پي آن است كه امتياز هستهاي را در مركز توافق قرار دهد.
جنگ نفتي واشنگتن با تهران
همزمان با تلاش واشنگتن براي وادار كردن تهران به ارايه امتيازات بيشتر در پرونده هستهاي، فشار اقتصادي و به ويژه محدود كردن صادرات نفت ايران نيز در دستور كار دولت ترامپ قرار دارد. اسكات بسنت، وزير خزانهداري امريكا، مدعي شده كه ايران حدود ۱۵ ميليون بشكه نفت در مسير انتقال دارد و اين محمولهها طي دو هفته آينده به پايان خواهد رسيد؛ به ادعاي او، پس از پايان اين محمولهها، ايران ديگر نفتي براي فروش نخواهد داشت.
بسنت همچنين مدعي شده كه چين كمكهاي خود به ايران را «به طور قابلتوجهي» كاهش داده؛ ادعايي كه در صورت صحت، ميتواند بر محاسبات واشنگتن درباره ميزان اثربخشي فشار اقتصادي عليه تهران اثر بگذارد. اين اظهارات در شرايطي مطرح ميشود كه نقش چين در تداوم صادرات نفت ايران و توانايي تهران براي مقاومت در برابر فشارهاي امريكا همچنان اهميت ويژهاي دارد.
گزارش المانيتور در همين زمينه، چين را داراي نقشي محوري در توانايي ايران براي مقاومت در برابر فشارهاي واشنگتن ارزيابي كرده و تاكيد دارد كه وابستگي پكن به نفت ايران، انگيزه اين كشور براي استفاده از اهرمهاي خود در جهت منافع واشنگتن را محدود ميكند.
اين گزارش همچنين حاكي است كه در ديدار اخير شي جينپينگ و دونالد ترامپ، نشانهاي از فاصله گرفتن چين از ايران مشاهده نشده است. بر اين اساس، ميزان تداوم صادرات نفت ايران و نحوه رفتار چين ميتواند به يكي از متغيرهاي موثر بر محاسبات واشنگتن تبديل شود، چراكه دولت ترامپ از يكسو تلاش دارد با محدود كردن منابع نفتي ايران، قدرت مانور اقتصادي تهران را كاهش دهد و ازسوي ديگر، براي وادار كردن ايران به پذيرش امتيازات بيشتر در پرونده هستهاي، بر اثرگذاري اين فشارها حساب باز كرده است.
تحركات منطقهاي در سايه تنش ايران و امريكا
همزمان با ادامه تنشها ميان ايران و امريكا، تحركات كشورهاي منطقه و بازيگران فرامنطقهاي نيز ادامه دارد. فرانسه از استقرار نيرو، واحدهاي راداري و سامانههاي دفاعي در عربستان خبر داده؛ اقدامي كه به ادعاي «ژاننوئل بارو» وزير خارجه اين كشور، با هدف حفاظت از عربستان در برابر حملات موشكي و پهپادي حوثيها انجام شده است.
بارو همچنين مدعي شد اين اقدام به معناي تبديل شدن فرانسه به همرزمي در جنگ عليه حوثيها نيست. در همين حال معادلات سياسي داخلي اسراييل نيز وارد مرحله تازهاي شده؛ جايي كه عملكرد و رويكرد بنيامين نتانياهو در قبال ايران و جنگ، در كنار رقابتهاي انتخاباتي، به يكي از موضوعات مهم فضاي سياسي اين رژيم تبديل شده است.
در همين راستا پنج رهبر احزاب مخالف نتانياهو اخيرا براي هماهنگي در آستانه انتخابات پارلماني ۲۷ اكتبر و تلاش براي تشكيل دولت جايگزين با يكديگر به توافق رسيدهاند. در اين ميان، جنگ و مساله امنيت نيز در شرايطي اهميت بيشتري پيدا كرده كه نتانياهو همچنان در راس كابينه اسراييل قرار دارد و رويكرد اين رژيم درقبال ايران يكي از مهمترين تحولات امنيتي دوره اخير بوده است.
مخالفان نتانياهو نيز در آستانه انتخابات تلاش دارند با هماهنگي بيشتر، زمينه تغيير كابينه را فراهم كنند. همزمان با اين تحركات و براساس ادعاي رسانههاي عبري، نتانياهو روز يكشنبه براي ديدار با محمد بنزايد آلنهيان، رييس امارات متحده عربي، به اين كشور سفر كرد. به گزارش اين رسانهها، نتانياهو درباره ايران با بنزايد گفتوگو كرده است. در هرحال ادعاهاي تازه ترامپ نشان ميدهد واشنگتن در شرايط فعلي تلاش ميكند همچنان دو مسير فشار و مذاكره را به صورت همزمان حفظ كند؛ از يكسو رييسجمهور امريكا از پيروزي نظامي و اقتصادي سخن ميگويد و گزينه ادامه حملات را باز نگه ميدارد و ازسوي ديگر، از ادامه گفتوگوها در روزهاي آينده صحبت ميكند. در مقابل، تهران نيز ضمن تاكيد بر آمادگي براي مقابله نظامي، همچنان بر امكان ديپلماسي تاكيد دارد.
در اين ميان، اختلاف بر سر اينكه هرمز يا پرونده هستهاي بايد نقطه شروع توافق باشد، همچنان مهمترين گره ميان دوطرف است؛ گرهي كه نقش ميانجيها و به ويژه چين و كشورهاي منطقه را در روزهاي آينده پررنگتر ميكند.