نگاهي به افزايش قيمت بعد از اصلاح
به نام بنزين
ندا جعفري
افزايش نرخ سوم بنزين از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان از بامداد ۱۷ شهريور ۱۴۰۵، در ظاهر تنها يك تغيير قيمت براي بخشي از مصرف سوخت است، اما اثر واقعي آن را بايد در بازار مصرف جستوجو كرد؛ بازاري كه در آن بنزين فقط هزينه سوخت خودرو نيست، بلكه بخشي از هزينه جابهجايي مسافر، حمل كالا، توزيع مواد غذايي، ارسال سفارش، خدمات شهري و حتي قيمت تمام شده توليد و فروش كالاها را تشكيل ميدهد. البته به صورت دورهاي هر رشدي در قيمت سوخت حتي اندك، انتظارات تورمي را رقم ميزند. انتظاراتي كه برخي گروهها از آن اثر ميگيرند و برخي صرفا از آن سوءاستفاده ميكنند؛ بدون اينكه رشد قيمت بنزين و انتظارات تورمي ناشي از آن روي آن بخش اثري مستقيم يا حتي غيرمستقيم داشته باشد. در ضمن اين افزايش به معناي گران شدن تمام بنزين مصرفي خانوارها نيست. بر اساس اعلام دولت، سهميه ۶۰ ليتري با نرخ ۱۵۰۰ تومان و سهميه ۵۰ ليتري با نرخ ۳۰۰۰ تومان بدون تغيير باقي مانده و نرخ ۱۰ هزار توماني عمدتا براي مصرف مازاد و استفاده از كارت جايگاه اعمال ميشود. همين موضوع باعث ميشود اثر مستقيم افزايش قيمت براي همه خودروها يكسان نباشد. اما براي رانندگان حرفهاي، خودروهاي پرمصرف و ناوگان حملونقل، مساله متفاوت است.
پرواز قيمت در تاكسيهاي اينترنتي
يكي از نخستين بازارهايي كه بعد از افزايش قيمت بنزين زير ذرهبين قرار گرفت، تاكسيهاي اينترنتي است. هزينه سوخت براي راننده تاكسي اينترنتي، بخشي از هزينه مستقيم فعاليت روزانه محسوب ميشود و افزايش نرخ سوخت ميتواند حاشيه سود راننده را كاهش دهد. به همين دليل بحث افزايش كرايه تاكسيهاي اينترنتي بلافاصله پس از اعلام نرخ جديد بنزين مطرح شد.همزمان معاون وزير نفت از برنامههايي براي جلوگيري از افزايش كرايه تاكسيهاي اينترنتي سخن گفته و اعلام كرده دولت براي تامين سوخت اين ناوگان طرحهايي در دست دارد.
افزايش هزينه رفتوآمد در روزهاي اخير، براي مسافراني كه به صورت روزانه از تاكسيهاي اينترنتي استفاده ميكنند، محسوس شده است. يك شهروند با اشاره به افزايش قيمت سفرهاي تاكسي اينترنتي به «اعتماد» ميگويد كه نرخ مسيرهاي روزمره او طي يك هفته گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزايش پيدا كرده است؛ افزايشي كه در مقايسه با نرخهاي پيش از جنگ و حتي ماههاي گذشته، بيشتر به چشم ميآيد. به گفته او، اين افزايش تنها به يك مسير مشخص محدود نيست و در ساعات مختلف روز و با توجه به شرايط ترافيكي، قيمت سفرها تغيير ميكند. او با اشاره به يكي از مسيرهاي روزانه خود عنوان ميكند: پيش از جنگ، هزينه برخي سفرهاي صبحگاهي او، بهويژه پيش از ساعت ۷ صبح، كمتر از ۸۰ هزار تومان بوده، اما در حال حاضر همين مسير با شرايط مشابه به حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ هزار تومان رسيده است. به گفته اين شهروند، مقايسه قيمتهاي فعلي با دوره پيش از جنگ نشان ميدهد هزينه برخي مسيرهاي روزانه در برخي مسيرهاي پرتردد حتي حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد بيشتر هم شده است. اين شهروند درباره علت افزايش نرخ سفرهاي تاكسي اينترنتي ميگويد: قيمتگذاري سفر در اين سامانه تنها به هزينه سوخت مربوط نميشود و عواملي مانند مسافت و وضعيت ترافيك نيز در تعيين نرخ نهايي اثر دارد. بنابراين در ساعات پرتردد كه زمان سفر افزايش پيدا ميكند، هزينه پرداختي مسافر نيز ميتواند بيشتر شود. او ميگويد: فرمول تاكسي اينترنتي بر اساس مسافت و ترافيك محاسبه ميشود و به همين دليل اگر در يك مسير مشخص، زمان سفر به دليل ترافيك افزايش پيدا كند، قيمت نيز تحت تاثير قرار ميگيرد. به اعتقاد اين شهروند، افزايش هزينه رفتوآمد را نميتوان تنها به افزايش قيمت بنزين نسبت داد، زيرا هزينههاي ديگري نيز در قيمت تمام شده فعاليت رانندگان نقش دارد. استهلاك خودرو، تعميرات، قطعات، نگهداري و ساير هزينههاي مرتبط با خودرو از جمله عواملي هستند كه در كنار هزينه سوخت، بر اقتصاد فعاليت رانندگان تاكسيهاي اينترنتي اثر ميگذارند. او تاكيد ميكند: اگر قيمت سفرها به اندازهاي پايين تعيين شود كه هزينههاي راننده را پوشش ندهد، ادامه فعاليت براي راننده صرفه اقتصادي نخواهد داشت. از سوي ديگر، افزايش اين هزينهها در نهايت خود را در قيمت سفر مسافر نشان ميدهد. اين شهروند همچنين پيشبيني ميكند: با آغاز مهرماه و افزايش رفتوآمدهاي روزانه، بهويژه به دليل بازگشايي مدارس و افزايش ترافيك شهري، هزينه برخي مسيرها ممكن است بيشتر شود.
به گفته او، افزايش حجم تردد و طولانيتر شدن زمان سفر ميتواند در كنار ساير هزينهها، بر نرخ نهايي سفرهاي تاكسيهاي اينترنتي اثر بگذارد. او ميگويد: فروشگاه لباس دارد و مطمئنا افزايش هزينه حمل و نقل بر قيمت پوشاك هم اثرگذار خواهد بود. بر اين اساس، تجربه روزمره اين شهروند نشان ميدهد افزايش هزينه رفتوآمد با تاكسي اينترنتي در مسيرهاي معمول، در هفتههاي اخير محسوس بوده و فاصله نرخ فعلي با دوره پيش از جنگ نيز در برخي مسيرها قابل توجه است. شهروند ديگري در مورد تغيير قيمتها به «اعتماد» ميگويد: كرايه سفر ۷ دقيقهاي از ۸۰ به ۱۳۰ هزار تومان رسيده است. اين شهروند ميافزايد: من يك مسير مشخص و تقريبا ثابت را با تاكسي اينترنتي طي ميكنم كه مدت زمان آن حدود ۷ دقيقه است. پيش از اين براي همين مسير حدود ۸۰ هزار تومان پرداخت ميكردم، اما در حال حاضر هزينه سفر به حدود ۱۳۰ هزار تومان رسيده است. به گفته او، اين افزايش قيمت در شرايطي اتفاق افتاده كه مسير و مقصد تغييري نكرده و فاصله سفر نيز همان مقدار قبلي است. او ادامه ميدهد: وقتي مسير ثابت است و تنها حدود ۷ دقيقه طول ميكشد، افزايش ۵۰ هزار توماني هزينه سفر كاملا محسوس است، به خصوص براي كسي كه هر روز مجبور است براي رفتوآمد از تاكسي اينترنتي استفاده كند. اين شهروند معتقد است؛ بخشي از تغييرات نرخ سفر ميتواند به شرايط ترافيكي و افزايش هزينههاي رانندگان مربوط باشد، اما براي مسافر آنچه در نهايت اهميت دارد، مبلغي است كه هنگام درخواست خودرو روي صفحه نمايش داده ميشود. او ميگويد: اگر اين افزايش قيمت در سفرهاي كوتاه هم ادامه پيدا كند، هزينه رفتوآمد روزانه خانوارها بيشتر ميشود. به گفته اين شهروند، افزايش كرايه يك سفر كوتاه از ۸۰ هزار تومان به ۱۳۰ هزار تومان يعني حدود ۶۲ درصد افزايش در هزينه همان مسير؛ موضوعي كه در صورت تكرار روزانه، رقم قابل توجهي را به هزينه ماهانه رفتوآمد اضافه ميكند. او تاكيد ميكند: براي بسياري از شهروندان، تاكسي اينترنتي بخشي از رفتوآمد روزمره شده و بنابراين حتي افزايشهاي چند ده هزار توماني در هر سفر نيز در مجموع ماهانه فشار بيشتري به هزينههاي خانوار وارد ميكند.
رشدي كه دستوري نشد
اما مساله مهم اينجاست كه حتي اگر دولت اجازه افزايش رسمي كرايه را ندهد، هزينه اقتصادي راننده از بين نميرود. رانندهاي كه روزانه چند ساعت در خيابان تردد ميكند، با افزايش هزينه سوخت، استهلاك، تعميرات و ساير هزينههاي خودرو مواجه ميشود. در چنين شرايطي ممكن است اثر افزايش قيمت نه در نرخ رسمي هر سفر، بلكه در كاهش فعاليت رانندگان، افزايش زمان انتظار مسافر يا افزايش قيمت در ساعات پرترافيك ظاهر شود. يكي از پلتفرمهاي اينترنتي (تاكسي) نيز پيش از اين توضيح داده بود كه قيمت سفر فقط به بنزين وابسته نيست و عواملي مانند تورم، قيمت خودرو، قطعات يدكي و هزينههاي جاري نيز در تعيين قيمت اثر دارند. بنابراين افزايش قيمت سوخت در كنار ساير هزينهها قرار ميگيرد و فشار آن ميتواند به تدريج در نرخ نهايي سفر نمايان شود. در تاكسيهاي شهري وضعيت متفاوت است. در برخي شهرها بعد از افزايش نرخ بنزين اعلام شده كه كرايههاي مصوب فعلا تغيير نميكند. براي نمونه، در مشهد اعلام شده افزايش نرخ بنزين موجب بازنگري فوري در كرايه تاكسيها نميشود و نرخهاي مصوب ابتداي سال همچنان ملاك خواهد بود. همچنين سهميههاي مشخصي براي تاكسيهاي دوگانهسوز و بنزيني در نظر گرفته شده است. در تهران نيز در مقطع قبلي افزايش قيمت بنزين، تاكسيراني تاكيد كرده بود كه نرخ مصوب تغيير نميكند و دريافت كرايه اضافه تخلف محسوب ميشود. اما ثابت ماندن نرخ مصوب لزوما به معناي ثابت ماندن هزينه واقعي جابهجايي نيست. تاكسيدار بايد هزينه سوخت، تعميرات، لاستيك، روغن و استهلاك خودرو را از محل درآمد خود تامين كند. بنابراين اگر نرخ كرايه براي مدت طولاني ثابت بماند، بخشي از افزايش هزينه به كاهش درآمد واقعي راننده منتقل خواهد شد و در مرحله بعد ميتواند به كاهش عرضه تاكسي يا فشار براي افزايش رسمي نرخها منجر شود. اثر بنزين ۱۰ هزار توماني در حمل بار اهميت بيشتري دارد. يك خودروي شخصي ممكن است تنها بخشي از مصرف خود را با نرخ سوم تامين كند، اما خودروهاي فعال در جابهجايي كالا به صورت روزانه و در مسافتهاي طولاني حركت ميكنند. در بازار حملونقل جادهاي، نرخ كرايه بر اساس مسافت، وزن بار، نوع وسيله نقليه و هزينههاي عملياتي تعيين ميشود. در سال ۱۴۰۵ نيز نرخهاي حمل بار بر مبناي فرمول تنكيلومتر سازمان راهداري بهروزرساني شده است. براي درك ابعاد هزينه، نرخهاي منتشر شده براي حمل با كاميون در مسيرهاي مختلف نشان ميدهد كرايه جابهجايي يك كاميون از تهران به مقصدهاي مختلف ميتواند از چند ميليون تا دهها ميليون تومان متغير باشد؛ بنابراين حتي تغيير در يكي از اجزاي هزينه حمل ميتواند براي صاحب بار و در نهايت مصرفكننده اهميت داشته باشد. نكته اينجاست كه بنزين تنها براي كاميونها مساله نيست. وانتبارها، نيسانها، كاميونتها و خودروهاي توزيع شهري نيز در زنجيره رساندن كالا از عمدهفروش به فروشگاه نقش دارند. در نتيجه حتي كالايي كه در كارخانه يا مزرعه هيچ تغييري در قيمت نداشته، ممكن است هنگام رسيدن به فروشگاه با هزينه حمل بالاتري مواجه شود.
بازار مواد غذايي به هم ريخت
مواد غذايي يكي از حساسترين بخشهاي بازار مصرف در برابر هزينه حمل هستند. ميوه، سبزي، گوشت، مرغ، لبنيات و بسياري از كالاهاي روزمره قبل از رسيدن به مصرفكننده چند مرحله جابهجا ميشوند. در اين زنجيره، افزايش قيمت سوخت به تنهايي تعيينكننده قيمت نهايي نيست، اما به هزينه تمامشده اضافه ميشود. اين موضوع در شرايطي اهميت بيشتري پيدا ميكند كه تورم عمومي اقتصاد نيز بالاست. بر اساس گزارشهاي منتشر شده درباره تورم مرداد ۱۴۰۵، تورم ماهانه گروه خوراكيها، آشاميدنيها و دخانيات ۳.۶ درصد و تورم ماهانه كالاهاي غيرخوراكي و خدمات ۳.۳ درصد اعلام شده است. بنابراين بنزين ۱۰ هزار توماني وارد بازاري شده كه پيش از آن نيز با افزايش هزينههاي مختلف مواجه بوده است. در چنين شرايطي ممكن است سهم مستقيم بنزين در قيمت يك كالا كوچك باشد، اما وقتي هزينه سوخت با هزينه بستهبندي، دستمزد، اجاره، مواد اوليه، حمل و توزيع جمع شود، اثر نهايي براي مصرفكننده قابل توجهتر خواهد شد.
غذا گرانتر شد
اثر بعدي را ميتوان در بازار غذا و ارسال سفارش مشاهده كرد. يك سفارش رستوراني ممكن است در ظاهر هيچ ارتباطي با قيمت بنزين نداشته باشد، اما غذا بايد با موتور يا خودرو به مشتري برسد. در طرف ديگر، رستوران براي خريد مواد اوليه خود نيز به شبكه حملونقل وابسته است. گوشت، مرغ، برنج، روغن، سبزيجات، نوشيدني و مواد بستهبندي بايد از توليدكننده يا عمدهفروش به رستوران منتقل شود. در نتيجه افزايش قيمت سوخت ميتواند در دو نقطه به رستوران فشار وارد كند؛ نخست در هزينه خريد مواد اوليه و دوم در هزينه ارسال سفارش. اگر رستوران بخواهد حاشيه سود خود را حفظ كند، بخشي از اين هزينه ممكن است به قيمت غذا منتقل شود.
بازار مبهم پوشاك
پوشاك احتمالا با فاصله زماني بيشتري از افزايش قيمت بنزين واكنش نشان ميدهد. دليل آن اين است كه سهم مستقيم سوخت در قيمت يك لباس نسبت به حملونقل، مواد اوليه، اجاره، دستمزد، نرخ ارز و هزينه توليد كمتر است.
اما لباس نيز يكبار از كارخانه يا واردكننده به عمدهفروش و سپس به فروشگاه منتقل ميشود. اگر كالا از خارج كشور وارد شده باشد، هزينه حمل داخلي بعد از ورود به كشور همچنان وجود دارد. بنابراين نميتوان گفت افزايش بنزين مستقيما مثلا قيمت يك شلوار را ۱۰ درصد افزايش ميدهد. چنين رابطهاي از نظر اقتصادي قابل دفاع نيست. اثر بنزين بر پوشاك غيرمستقيم و چندمرحلهاي است و زماني پررنگ ميشود كه همزمان ساير هزينههاي توليد و توزيع نيز افزايش پيدا كنند. شايد مهمترين اثر بنزين ۱۰ هزار توماني در كوتاهمدت نه هزينه واقعي سوخت، بلكه انتظارات تورمي باشد. فرارو نيز در بررسي اثر بنزين ۱۰ هزار توماني بر بازار تاكيد كرده كه نخستين اثر افزايش قيمت ميتواند افزايش انتظارات تورمي باشد و پس از آن هزينه حملونقل و كالاها و خدمات وابسته به حمل تحت تاثير قرار گيرند. اين همان جايي است كه بازار ميتواند از هزينه واقعي جلو بزند. فروشندهاي كه ميداند هفته آينده براي ارسال كالا بايد هزينه بيشتري پرداخت كند، ممكن است قيمت را امروز افزايش دهد. رانندهاي كه احتمال ميدهد هزينه خودرو بالا برود، ممكن است از امروز نرخ پيشنهادي خود را تغيير دهد. توليدكنندهاي كه انتظار افزايش هزينه توزيع دارد، ممكن است قيمت فروش را پيشاپيش اصلاح كند. در چنين وضعيتي، بنزين به يك سيگنال قيمتي براي بازار تبديل ميشود. در نهايت، مصرفكننده بايد هزينه تمام اين زنجيره را پرداخت كند. اما شدت اثر براي همه كالاها يكسان نيست. كالاهايي كه سهم حملونقل در قيمت تمام شده آنها بيشتر است، مانند برخي محصولات كشاورزي و كالاهاي حجيم، آسيبپذيرتر هستند. خدماتي مانند تاكسي و حملونقل نيز سريعتر واكنش نشان ميدهند. در مقابل، كالاهايي مانند پوشاك ممكن است با فاصله زماني و از مسير افزايش هزينه توزيع و توليد تحت تاثير قرار بگيرند. از اين منظر، بنزين ۱۰ هزار توماني را نبايد تنها با اين پرسش سنجيد كه هر خانوار ماهانه چقدر بيشتر براي سوخت پرداخت ميكند. پرسش مهمتر اين است كه اين تغيير قيمت چه مقدار به هزينه جابهجايي، توزيع و توليد اضافه ميكند.