انتقاد مقبول و انتقاد مردود
جمشيد رسايي
اخيرا و پس از آنكه به دومين سالگرد شروع كار دولت دكتر پزشكيان رسيديم متنهايي با عناوين نقد عملكرد دولت و حاميان آن (اصلاحطلبان يا جبهه اصلاحات) منتشر شده كه با مطالعه آنها متوجه ميشويم برخي متنها فاقد اصول يك نقد سازنده هستند. اگر اصل را بر حسننيت بگذاريم نبايد خدشهاي به هدف و نيت نويسندگان و منتشركنندگان متنها وارد كنيم ولي لازم است مروري بر موارد و نكات مهم يك نقد سازنده، جهت تأثيرگذاري بهتر و بيشتر مطالب انتقادي داشته باشيم. نقد و انتقاد ميتواند ابزاري براي رشد و بهبود عملكرد، يا اصلاح رفتار نامناسب باشد. نقد زماني ارزشمند است كه علاوه بر نيت خيرخواهي با اطلاع و آگاهي مناسب از جوانب مختلف موضوع انجام شده و در آن انصاف، عدالت و احترام رعايت شود. هر چقدر نقد با ملايمت و دور از حب و بغض انجام شود آثار و نتايجي بهتر، در زماني كوتاهتر خواهد داشت. در هنگام انتقاد بايد مراقب آفت «انتقادهاي نادرست» يا «شيوههاي نادرست انتقاد» باشيم تا انتقاد شائبه انتقام ايجاد نكند. انتقاد اگر به روشي درست و بر اساس منطق انجام شود رفتار و اقدامي پسنديده و مقبول است و ميتواند موجب رشد فرد يا مرجعي كه مورد نقد قرار گرفته، شود. اگر اطلاعات و آگاهي فرد از موضوع مورد بحث دقيق و كامل نباشد اين احتمال كه انتقاد نادرست باشد در حد بالايي وجود دارد يا اگر انتقاد درست باشد ولي طرح آن با روش درستي انجام نشود ميتواند تاثيرات منفي بر روابط افراد بگذارد. استفاده از كلمات، تعابير يا جملاتي نظير «هيچ كاري نشده» يا «اصلا به اهداف نرسيده» يا «توفيقي به دست نياورده» به گونهاي كلي، نگاهي مطلق و منفي را القا ميكند و نيت و هدف خيرخواهانه نقاد را زير سوال ميبرد لذا در نقد و انتقاد نبايد از چنين تعابير و جملاتي استفاده شود. در هنگام انتقاد كه به عبارتي بيان ضعفهاست بايد به برخي موارد نقاط قوت يا اقدامات مثبت هم اشاره شود تا نشاندهنده نيت خير و روش منطقي و رفتار عادلانه نقاد باشد. علاوه بر آن تا حد امكان بايد راهحل يا پيشنهادي جهت رفع نقاط ضعف ارائه شود. در هنگام انتقاد بايد از توهين، تهمت و تحقير دوري شود و از كلي گويي پرهيز گردد و انگيزههاي شخصي در نقد دخالت داده نشود.
انتقاد متفاوت از عيبجويي بيمورد است. نقد منصفانه و سازنده روي اقدام، رفتار يا نتيجه آنها تمركز دارد و سعي ميكند پيشنهادي جهت رفع نقطه ضعف ارائه كند يا مسير كسب نتيجه مطلوب را نشان بدهد. از آنجايي كه انجام انتقاد سازنده كار سادهاي نيست و رعايت شرايط آن مشكل است لذا در مواردي فرد يا رسانهاي كه قصد و نيت خير دارد با بهكارگيري جملات يا تعابيري نامناسب، متني مينويسد يا منتشر ميكند كه در آن اصول نقد سازنده رعايت نشده و ضمن آنكه هدف و نيت خود را زير سوال ميبرد به نتايج خوبي هم نميرسد به گونهاي كه برداشت و احساس ديگران بر آن خواهد بود كه هدف صرفا زير سوال بردن يا تلافيكردن يا انتقام گرفتن است.
در روزهاي اخير برخي رسانهها مطالبي با عنوان نقد يا مضامين انتقادي در ارتباط با عملكرد دولت يا حاميان آن خصوصا اصلاحطلبان منتشر كردهاند كه شرايط نقد منصفانه و سازنده، در آنها رعايت نشده و اين گونه تداعي ميشود كه نويسنده يا منتشركننده متن به دليل عدم دستيابي به خواستههاي شخصي يا گروهي، با اين روش، قصد تسويهحساب يا حداقل لطمه زدن به دولت يا جريان حامي آن دارد. توصيه نگارنده آن است كه منتقدان دلسوز و منصف ضمن رعايت اصول نقد سازنده با استفاده از اطلاعات مناسب و بهكارگيري شاخصها و معيارهاي مقبول، به صورت مقايسهاي، كار نقد و نقادي را انجام بدهند و به اين وسيله گامي در مسير ارتقاي فرهنگ نقد و انتقادپذيري بردارند.