نوشين محجوب
انتخابات پارلماني اسراييل روز سه‌شنبه پنجم آبان، برابر با ۲۷ اكتبر، براي تعيين تركيب ۱۲۰ كرسي كنست برگزار شد؛ رقابتي كه مساله تداوم نخست‌وزيري بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسراييل و رهبر حزب ليكود، در كانون آن قرار داشت. در سوي مقابل، گادي آيزنكوت، رهبر حزب ياشار و رييس پيشين ستاد ارتش اسراييل، همراه با مجموعه‌اي از احزاب مخالف، براي تغيير كابينه وارد ميدان شده‌اند. نفتالي بنت، نخست‌وزير پيشين و رهبر ائتلاف «باهم»، يايير لاپيد، نخست‌وزير پيشين و شريك اين ائتلاف، آويگدور ليبرمن، رهبر حزب «اسراييل خانه ما» و يايير گولان، رهبر حزب دموكرات‌ها، ديگر چهره‌هاي اين اردوگاه بودند؛ مجموعه‌اي كه با وجود اختلاف‌هاي سياسي، بر پايان دادن به نخست‌وزيري نتانياهو اشتراك داشتند. با بسته شدن صندوق‌ها در ساعت 10 شب به وقت سرزمين‌هاي اشغالي، رقابت انتخاباتي جاي خود را به محاسبه كرسي‌ها و بررسي امكان تشكيل ائتلاف داد. براساس داده‌هاي به‌روزرساني و منتشرشده با شمارش حدود ۷۲درصد آرا، اردوگاه نتانياهو ۵۴ كرسي، مخالفان ۴۸ كرسي و احزاب عربي ۱۸ كرسي كنست را از آن خود كردند. به اين ترتيب، هيچ كدام از احزاب فعلا نمي‌توانند مدعي پيروزي مطلق شوند، چراكه نتوانستند مجموع ۶۱ كرسي را از آن خود كنند. با اين حال براساس داده‌هاي حاصل از نظرسنجي‌ها و همچنين آراي شمرده شده، حزب ليكود در قياس با احزاب رقيب فعلا (تا زمان تنظيم اين گزارش) پيشتاز است.
از نوسان برآوردها تا چشم‌انتظاري براي نتيجه نهايي
روند انتشار نتايج نيز با تغيير موازنه ميان دو اردوگاه همراه است. نظرسنجي‌هاي اصلاح شده كانال خبري كان ۱۱ و كانال ۱۳ ابتدا براي هر طرف ۵۱ كرسي پيش‌بيني كردند؛ درحالي كه كانال ۱۲، سهم اردوگاه نتانياهو را ۵۰ و مخالفان را ۵۲ كرسي برآورد كرد. با پيشرفت شمارش آرا، در مرحله 36/66 درصد، تركيب ۵۶ كرسي براي اردوگاه حاكم، ۴۸ كرسي براي مخالفان و ۱۶ كرسي براي احزاب عربي گزارش شد. در خبري ديگر، با شمارش حدود 70درصد آرا، اين اعداد به‌ترتيب ۵۴، ۴۷ و ۱۹ اعلام شد؛ نوسان‌هايي كه نشان مي‌دهد فعلا هيچ‌يك از برآوردها را نمي‌توان جايگزين نتيجه نهايي كرد. در جدول كانال ۱۲، كرسي‌هاي اردوگاه نتانياهو ميان ليكود با ۲۸درصد آرا، شاس با ۷درصد آرا، قدرت يهودي با 7درصد آرا، يهوديت متحد توراتي با ۸درصد آرا و تكوما با ۶ كرسي تقسيم شده. در مقابل، ياشار ۲۱درصد، باهم ۱۱، دموكرات‌ها ۸ و اسراييل خانه ما ۸ كرسي داشتند؛ فهرست مشترك نيز ۱۲ و رعم ۴ كرسي فعلا دراختيار دارند. پيش از آن، پس از شمارش بيش از6/1 ميليون راي، سهم ليكود 24/22درصد، ياشار 41/15درصد، فهرست مشترك 28/8درصد و باهم 22/8درصد اعلام شده بود؛ ارقامي كه تنها وضعيت همان مقطع از شمارش را بازتاب مي‌دادند. اين جابه‌جايي‌ها در انتخاباتي رخ داد كه از ساعات مياني روز با مشاركت بالا همراه بود. حضور راي‌دهندگان از 7/55درصد در ساعت ۱۶ به 7/66درصد در ساعت ۱۸، 3/74درصد در ساعت ۲۰ و 7/77درصد در ساعت ۲۲ رسيد؛ بالاترين ميزان از سال ۱۹۹۹. البته پيش‌بيني دين ليونه، معاون مديركل كميته مركزي انتخابات، درباره احتمال عبور مشاركت از ۸۰درصد تحقق نيافت. درخواست تمديد راي‌گيري نيز رد شد، هر چند افراد حاضر در صف اجازه يافتند راي بدهند. كميته انتخابات، ادعاي دست‌كاري سازمان‌يافته را نيز نپذيرفت. با وجود اين حضور گسترده، روشن شدن نتيجه به زمان بيشتري نياز دارد. انتظار براي شمارش حدود ۶۰۰ تا ۶۵۰ هزار راي شعب ويژه، ازجمله آراي نظاميان، ادامه يافت؛ موضوعي كه ليبرمن را به هشدار درباره تغيير احتمالي نتايج و عميحاي شيكلي، وزير امور يهوديان خارج از اسراييل را به درخواست صبر واداشت.
يوسف جبارين، رييس فهرست مشترك (از احزاب عربي) از آمادگي براي ائتلاف با بلوك آيزنكوت شد. او با انتشار پيامي اعلام كرد: ما آماده‌ايم تا [به وسيله ائتلاف با بلوك آيزنكوت] راه را براي سقوط کابينه نتانياهو هموار كنيم.اين درحالي است كه به نوشته آسوشيتدپرس، در تئوري، احزاب به رهبري اعراب مي‌توانند نتيجه اين انتخابات را تعيين كنند. نتانياهو و آيزنكوت تاكنون هرگونه ائتلاف با اين احزاب را رد كرده‌اند. با اين حال، اين احزاب مي‌توانند با حمايت از آيزنكوت از بيرون ائتلاف، يا حتي صرفا با راي ممتنع در راي‌گيري كنست براي تشكيل دولت بعدي، امكان تشكيل دولت اقليت به رهبري او را فراهم كنند.
ائتلاف‌سازي در سايه اختلاف‌هاي
سياسي و امنيتي
فاصله دو اردوگاه با اكثريت، نقش احزاب عربي را در مذاكرات احتمالي برجسته‌تر كرد. منصور عباس، رهبر رعم، پيش‌تر كسب هشت كرسي را هدف‌گذاري كرده بود؛ احمد طيبي، رهبر تعال و يوسف جبارين، رهبر فهرست مشترك نيز بر تغيير دولت تاكيد داشتند. گولان همكاري با نمايندگان منتخب را مشروع دانست، اما شروط آيزنكوت درباره هويت سياسي، سربازي و مواضع فهرست مشترك با مخالفت امجد شبيطه، دبيركل حداش، روبه‌رو شد. برخي تحليلگران معتقدند افزايش وزن اين احزاب، كنار گذاشتن آنان از معادله قدرت را دشوارتر مي‌كند، هر چند مسير توافق همچنان با اختلاف‌هاي جدي روبه‌رو است. بحث بر سر تركيب كابينه، با ملاحظات امنيتي نيز پيوند خورد. اسراييل كاتس، وزير دفاع اسراييل خواستار انتظار براي اعلام نتايج شد و ايتامار بن‌گوير، وزير امنيت داخلي و رهبر حزب قدرت يهودي، با تشكيل دولت وحدت مخالفت كرد. در مقابل، آيزنكوت درباره استفاده سياسي از مسائل امنيتي هشدار داد. كانال ۱۲ نيز به نقل از يك مقام امنيتي ناشناس گزارش داد كه دستورات نتانياهو مي‌تواند خطر رويارويي سريع با ايران و اشتباه محاسباتي را افزايش دهد، بدون آنكه ماهيت چنين كنشي روشن شود. برخي ناظران، اين هشدارها را بازتاب نگراني از پيوند بن‌بست داخلي با تشديد تنش خارجي مي‌دانند؛ نگراني‌اي كه به‌خودي‌خود، تاييدكننده تصميم قطعي براي حمله نيست. در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف بررسي سناريوهاي پيش رو با رحمن قهرمانپور، پژوهشگر ارشد مسائل بين‌الملل، گفت‌وگو كرده است. رحمن قهرمانپور، پژوهشگر ارشد مسائل بين‌الملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره رقابت نزديك ليكود به رهبري بنيامين نتانياهو و حزب «ياشار» به رهبري گادي آيزنكوت، تصوير نظرسنجي‌ها از موازنه كرسي‌هاي كنست و سناريوهاي تشكيل كابينه در صورت نرسيدن هيچ‌يك از دو اردوگاه به اكثريت ۶۱ كرسي گفت: «نظام سياسي اسراييل همواره به داشتن دولت‌هاي شكننده معروف بوده است. عامل اصلي اين مساله، نوع نظام انتخاباتي است كه در گذشته حدنصاب ورود احزاب به پارلمان در آن بسيار پايين بود و اكنون به 25/3درصد رسيده است. اين ساختار امكان ورود احزاب كوچك به پارلمان را فراهم مي‌كند و آنها نيز در جريان تشكيل دولت، به دنبال سهم‌خواهي از احزاب بزرگ‌تر مي‌روند.» اين كارشناس مسائل بين‌الملل افزود: «نكته دوم اين است كه در اسراييل، مهم‌تر از نتيجه انتخابات، توانايي ائتلاف‌سازي است، به همين دليل، قدرت لابي، چانه‌زني و تشكيل ائتلاف پس از انتخابات، نقشي تعيين‌كننده‌تر از صرف پيروزي در انتخابات دارد. در دوره‌هاي گذشته بارها ديده‌ايم كه حزب پيروز نتوانسته كابينه تشكيل دهد و درنتيجه، اسراييل ناچار به برگزاري انتخابات زودهنگام و پياپي شده است.» قهرمانپور ادامه داد: «در انتخابات كنوني نيز با دو مساله روبه‌رو هستيم؛ نخست اينكه كدام حزب بيشترين آرا
را به دست مي‌آورد و مهم‌تر از آن، كدام حزب و كدام رهبر سياسي توان تشكيل كابينه را دارد. در موضوع تشكيل كابينه، فعلا نتانياهو موقعيت بهتري دارد، زيرا براي ائتلاف با احزاب راست افراطي و حتي احزاب عربي اعلام آمادگي كرده است، درحالي كه بلوك مخالف نتانياهو اعلام كرده حاضر به ائتلاف با احزاب راست افراطي و احزاب عربي نيست.» اين كارشناس مسائل ارشد بين‌الملل درباره روند احتمالي تشكيل دولت نيز خاطرنشان كرد: «اين وضعيت مي‌تواند به آن معنا باشد كه رييس‌جمهوري اسراييل ماموريت تشكيل كابينه را به نتانياهو بدهد. اگر او بتواند ائتلاف تشكيل دهد، نخست‌وزير خواهد شد، اما اگر موفق نشود، اردوگاه مخالف فرصت محدودي خواهد داشت تا دولت تشكيل دهد.» اين تحليلگر افزود: «اگر مخالفان نتوانند از اين فرصت استفاده كنند، نتانياهو از تاكتيك قديمي خود، يعني جلوگيري از تشكيل كابينه، استفاده خواهد كرد تا اسراييل را بار ديگر به بن‌بست سياسي بكشاند و با برگزاري انتخابات مجدد، براي كسب آراي بيشتر تلاش كند.»
چالش هماهنگي در اردوگاه مخالفان نتانياهو
قهرمانپور در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره تاثير هماهنگي نفتالي بنت و گادي آيزنكوت و احزاب متبوع آنها بر نتيجه انتخابات و تشكيل كابينه و اينكه آيا هم‌صدايي اين چهره‌ها به ائتلافي منسجم منجر مي‌شود يا اختلاف بر سر رهبري و سهم احزاب، مذاكرات پس از انتخابات را پيچيده خواهد كرد، گفت: «در اين زمينه بايد به چند نكته توجه كرد؛ نخست اينكه اين بلوك بيشتر ماهيتي سلبي دارد تا ايجابي؛ به عبارت ديگر، مهم‌ترين ويژگي مشترك اعضاي آن، جلوگيري از پيروزي نتانياهو است، اما درباره برنامه مشترك و چگونگي تشكيل كابينه، اختلاف‌نظرهاي جدي دارند، چنان‌كه در هفته‌هاي گذشته، موضوع نحوه تعامل با احزاب عربي به يكي از محورهاي اصلي اختلاف در اين بلوك تبديل شد.» او افزود: «تجربه دولت ائتلافي با نخست‌وزيري چرخشي نفتالي بنت و يايير لاپيد نيز نشان داد كه اين ائتلاف‌ها در عمل تا چه اندازه شكننده هستند. بنت كه زماني عضو ليكود بود، گرايش‌هاي راست دارد، هرچند در اين آرايش سياسي به جريان چپ ميانه نزديك‌تر شده است. آيزنكوت و حزب ياشار نيز تقريبا در طيف راستي نزديك به ليكود قرار مي‌گيرند. بنابراين، اينكه اين نيروها بتوانند پس از شكست دادن نتانياهو، بر سر يك برنامه ايجابي به توافق برسند و ائتلاف تشكيل دهند، دشوار است.» اين پژوهشگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: «نكته دوم اين است كه درون اين ائتلاف، چهره‌اي با كاريزما و برجستگي نتانياهو وجود ندارد. درست است كه بنت نخست‌وزير بوده، لاپيد سابقه وزارت خارجه دارد و آيزنكوت نيز رييس ستاد ارتش بوده است، اما به ارزيابي من، آنها از نظر تجربه و مهارت سياسي در جايگاه نتانياهو قرار ندارند و از اعتبار بين‌المللي مشابهي برخوردار نيستند. همين مساله نيز مي‌تواند جايگاه اين بلوك را نزد راي‌دهندگان تضعيف كند.» قهرمانپور تاكيد كرد: «در نتيجه، اشتراك بر سر مخالفت با نتانياهو لزوما به معناي توانايي تشكيل يك ائتلاف منسجم پس از انتخابات نيست و اختلاف‌هاي دروني اين اردوگاه، همچنان يكي از چالش‌هاي آن براي تشكيل كابينه خواهد بود.» قهرمانپور افزود: «شايد به دليل همين مشكلات در اردوگاه مخالفان است كه نتانياهو خود را براي سناريوي تداوم بن‌بست سياسي و تكرار انتخابات آماده مي‌كند. او در گذشته نيز نشان داده كه مي‌تواند اين سناريو را اجرا كند و سياست اسراييل را به موقعيت خود گره بزند تا جايي كه بخشي از راي‌دهندگان مردد به اين جمع‌بندي برسند كه تنها با راي دادن به نتانياهو مي‌توانند كشور را از بن‌بست خارج كنند.»
نقش احزاب كوچك و مطالبات آنها در مذاكرات ائتلافي
اين پژوهشگر مسائل بين‌الملل در پاسخ به پرسشي درباره جايگاه احزاب كوچك، ازجمله قدرت يهودي به رهبري ايتامار بن‌گوير و احزاب حريدي شاس و يهوديت متحد توراتي، در مذاكرات ائتلافي و تاثير مطالبات آنها، به ويژه معافيت از خدمت سربازي، بر تركيب كابينه احتمالي گفت: «همان‌طور كه اشاره كردم، احزاب كوچك در تشكيل كابينه نقشي كليدي دارند؛ به‌خصوص زماني كه هيچ‌يك از اردوگاه‌ها به اكثريت لازم، يعني ۶۱ كرسي، دست پيدا نمي‌كند. البته بايد توجه داشت كه عمده اين احزاب، موضوع‌محور هستند و با تمركز بر مطالباتي مشخص وارد مذاكرات ائتلافي مي‌شوند.» او افزود: «براي نمونه، در ميان احزاب مذهبي، تامين بودجه مراكز آموزشي و مدارس مذهبي، موسوم به يشيوا و معافيت طلاب اين مدارس از خدمت سربازي اهميت زيادي دارد. اين احزاب در ساير موضوعات كمتر ورود مي‌كنند و مي‌كوشند بر همين خواسته‌ها پافشاري كنند، زيرا بخش عمده آراي خود را نيز از پيگيري اين مطالبات به دست مي‌آورند. به همين دليل، تنها با بلوك‌ها و احزابي ائتلاف مي‌كنند كه حاضر باشند خواسته‌هاي آنها را بپذيرند.» قهرمانپور ادامه داد: «در سال‌هاي اخير، معافيت طلاب يهودي از خدمت سربازي اجباري به موضوعي مناقشه‌برانگيز ميان جريان‌هاي سكولار و مذهبي تبديل شده است. احزاب سكولار تلاش مي‌كنند اين خواسته را نپذيرند و اين‌بار نيز به‌صراحت مخالفت خود را اعلام كرده‌اند. البته در بلوك مخالف نتانياهو هم در اين زمينه اتفاق‌نظر وجود ندارد؛ حزب دموكرات مخالفت شديدي دارد، اما نفتالي بنت به دليل پيشينه راست‌گرايانه خود، به همان اندازه مخالف نيست.» اين تحليلگر درباره دشواري توافق با اين احزاب گفت: «بنابراين، ائتلاف با احزاب كوچك براي احزاب بزرگ كار دشواري است. احزاب بزرگ ناچارند براي رسيدن به توافق، امتيازاتي بدهند كه ممكن است بخشي از پايگاه راي آنها را ناراضي كند و در انتخابات بعدي به كاهش آراي‌شان منجر شود، به همين دليل، دستيابي به توافق ائتلافي صرفا به جمع كردن تعداد كرسي‌ها محدود نيست، بلكه هزينه سياسي پذيرش مطالبات شركاي كوچك‌تر نيز در آن نقش دارد.»
ملاحظات ائتلاف با احزاب عربي
قهرمانپور در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره امكان تشكيل دولت از سوي مخالفان نتانياهو با حمايت بيروني احزاب عربي و تاثير مخالفت برخي رهبران اين اردوگاه با ائتلاف رسمي بر دستيابي به اكثريت پارلماني گفت: «واقعيت اين است كه مساله رابطه احزاب اسراييلي با احزاب عربي، بيش از آنكه صرفا سياسي باشد، ريشه‌هاي فرهنگي دارد. هر يك از احزاب، چه راست و چه چپ، اگر بخواهند با احزاب عربي ائتلاف كنند، معمولا با اين اتهام مواجه مي‌شوند كه اصول بنيادين اسراييل را زير پا گذاشته‌اند و به همين دليل، مورد انتقاد پايگاه راي خود قرار مي‌گيرند.» او افزود: «در گذشته نيز شاهد بوده‌ايم كه اين احزاب براي ورود به ائتلاف با احزاب عربي احتياط زيادي داشته‌اند و تجربه همكاري نيز محدود بوده است. از اين منظر، مساله تنها اختلاف بر سر برنامه‌هاي سياسي نيست، بلكه در ميان جريان‌هاي چپ و راست، تقريبا نوعي اتفاق‌نظر درباره پرهيز از ائتلاف با احزاب عربي وجود دارد.» اين پژوهشگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: «ازسوي ديگر، موضوعاتي كه احزاب عربي پيگيري مي‌كنند، در جامعه اسراييل حساسيت‌برانگيز است؛ ازجمله بهبود وضعيت عرب‌ها، به رسميت شناختن برخي روستاها، مسائل مربوط به حقوق شهروندي و جلوگيري از محدوديت‌هاي مرتبط با حق ازدواج. اين مطالبات نيز بر دشواري توافق ميان احزاب عربي و ديگر جريان‌ها مي‌افزايد.» قهرمانپور تاكيد كرد: «بنابراين، بلوك مخالف نتانياهو در اين زمينه نيز كار آساني
پيش رو ندارد و احتمالا نمي‌تواند به‌سادگي با احزاب عربي به توافق ائتلافي برسد.»
جايگاه مسائل امنيتي در رقابت انتخاباتي اسراييل
قهرمانپور در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره ميزان تاثير تحولات غزه و ايران بر آرايش انتخاباتي اسراييل و تركيب كابينه آينده نيز خاطرنشان كرد: «اين تحولات تا همين حالا نيز اثر خود را بر رقابت انتخاباتي گذاشته است. يكي از محورهايي كه بلوك مخالف نتانياهو بر آن تاكيد مي‌كند، اين است كه او برخلاف ادعاي خود، نتوانسته امنيت اسراييل را تامين كند. مخالفان در هفته‌هاي گذشته بارها گفته‌اند كه نتانياهو مي‌خواهد به بهانه حمله به ايران، انتخابات را به تعويق بيندازد و دموكراسي اسراييل را تضعيف كند. علني شدن اختلاف ميان رييس ستاد كل ارتش و نتانياهو درباره حمله به ايران پيش از برگزاري انتخابات كنست نيز گوياي همين وضعيت است.» او افزود: «در موضوع الخليل نيز اختلاف جدي ميان نتانياهو و ارتش شكل گرفته است. ايال ضمير گفته است كه ادامه عمليات در الخليل ضرورتي ندارد، درحالي‌كه نتانياهو خواهان تداوم آن بوده است. برداشت من اين است كه نتانياهو مي‌خواهد با امنيتي كردن فضا، راي به دست بياورد. در مقابل، بلوك مخالف معتقد است كه او از مسائل امنيتي به عنوان ابزاري سياسي استفاده مي‌كند، بي‌آنكه واقعا توان تامين امنيت اسراييل را داشته باشد.» اين پژوهشگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: «بنابراين، موضوع ايران حتما در انتخابات اهميت دارد، اما با توجه به ساختار نظام انتخاباتي كه توضيح دادم، نحوه اثرگذاري آن نيز تابع همين ساختار است. براي نمونه، آيزنكوت چند روز پيش صراحتا ايران را تهديد معرفي كرد. اين موضع نشان مي‌دهد كه احزاب راست اسراييل تقريبا درباره تهديد دانستن ايران اتفاق‌نظر دارند. پيش‌تر نيز بارها از نفتالي بنت شنيده‌ايم كه خواهان برخورد جدي با ايران بوده است.» قهرمانپور در جمع‌بندي گفت: «درنتيجه، تاثير موضوع ايران بر انتخابات را بايد در چارچوب نظام انتخاباتي اسراييل و شكاف سياسي ميان طرفداران و مخالفان نتانياهو تحليل كرد. اختلاف اين جريان‌ها لزوما بر سر تهديد دانستن ايران نيست، بلكه بر سر عملكرد نتانياهو، نحوه مواجهه با مسائل امنيتي و استفاده او از اين موضوعات در رقابت سياسي است.»