تهران براي بهرهگيري از ظرفيت مجمع عمومي سازمان ملل بايد از سطح مواضع اعلامي عبور كرده و با يك ابتكار اجرايي، ديپلماسي چندجانبه و چندلايه را دنبال كند. بالاخص در شرايطي كه همزماني فشار و مذاكره در راهبرد ترامپ، نشاندهنده تلاش واشنگتن براي استفاده از اهرمهاي نظامي و اقتصادي بهمنظور تغيير محاسبات ايران است؛ هرچند هزينههاي گسترش جنگ، مانع از گزينههاي پرريسك خواهد شد. جواد حيراننيا، پژوهشگر و كارشناس روابط بينالملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره فرصت تهران در حاشيه نشست سالانه مجمع عمومي سازمان ملل گفت: «سازمان ملل يكي از مهمترين عرصههاي چندجانبهگرايي است و كشورها از حاشيه نشست مجمع عمومي براي ديدارهاي دوجانبه، رايزنيهاي گروهي و پيشبرد ديپلماسي استفاده ميكنند. ايران نيز ميتواند از ظرفيت جنبش عدم تعهد، ديهشت و ديگر سازوكارهاي چندجانبه براي توسعه روابط و كاهش تنشها بهرهمند شود.»
او با اشاره به پيامدهاي تنش در تنگه هرمز افزود: «اين بحران به منطقه محدود نمانده و افزايش قيمت انرژي و اختلال در تردد دريايي، كشورهاي عربي، آسيايي و آفريقايي را متاثر كرده است. به همين دليل، نگاهها به ايران است و تهران بايد در مجمع عمومي با طرحي عملي وارد گفتوگوها شود؛ زيرا مواضع اعلامي و تماسهاي ديپلماتيك، بهتنهايي براي خروج از وضعيت كنوني كافي نيست.» حيراننيا ادامه داد: «فرمت ديدار روسايجمهوري ايران و چين و نيز برگزارنشدن نشست پيشنهادي ايران و عمان درباره تنگه هرمز، نشان ميدهد حتي كشورهاي نزديك به ايران و طرفهاي منطقهاي نيز در انتظار ابتكاري اجرايي ازسوي تهران هستند. هيات ايراني بايد همچنين به طرفهاي مقابل اطمينان دهد كه مواضع مطرحشده، مورد توافق مجموعه نهادهاي تصميمساز كشور است تا ديدارها از سطح تشريفاتي فراتر برود.»
او با اشاره به احتمال رايزني با پاكستان درباره تحولات منطقه، تنگه هرمز و مذاكرات ايران و امريكا گفت: «تهران بايد از اين فرصت براي فعالسازي ديپلماسي چندجانبه با حضور چين، روسيه، كشورهاي عربي خليجفارس و پاكستان استفاده كند. مساله تنگه هرمز و پرونده هستهاي نيز ميتواند از اهرمهاي ايران براي رسيدن به توافقي تامينكننده منافع همه طرفها باشد.»
ديپلماسي در سايه تهديد
حيراننيا درباره احتمال مذاكره يا تشديد تنش ازسوي دونالد ترامپ پيش از انتخابات مياندورهاي امريكا گفت: «پيشبيني رفتار ترامپ دشوار است. او اخيرا مدعي شده نتيجه انتخابات كنگره، فارغ از عملكرد رييسجمهور، معمولا به زيان حزب حاكم رقم ميخورد؛ با اين حال، نگراني جمهوريخواهان از اين انتخابات موضوعي نيست كه بتواند كاملا ناديده گرفته شود.» او با اشاره به همزماني سيگنالهاي مذاكره با تهديدهاي نظامي افزود: «رويكرد ترامپ نه صرفا نظامي است و نه صرفا ديپلماتيك. او برمبناي ايده «صلح از طريق قدرت»، تهديد نظامي را پشتوانه ديپلماسي و ابزاري براي گرفتن امتياز از ايران ميداند. فشار حداكثري نيز، دستكم در سطح اعلامي، با هدف كشاندن تهران به ميز مذاكره اعمال ميشود؛ هرچند مواضع ترامپ در اين باره گاه متناقض بوده است.»
اين پژوهشگر روابط بينالملل، با ترديد درباره احتمال آغاز جنگ گسترده پيش از انتخابات، تصريح كرد: «ترامپ از هزينههاي حمله زميني و حساسيت افكار عمومي امريكا نسبت به تلفات نظامي آگاه است. درگيري موجود نيز بدون راهبرد خروج روشن، ميتواند فرسايشي شود و گسترش آن هزينههاي بهمراتب بيشتري دارد. از همين رو، با وجود تجهيز بيشتر اسراييل و احتمال افزايش تحركات آن، آغاز يك رويارويي فراگير پيش از انتخابات مياندورهاي امريكا و رقابتهاي پارلماني اسراييل، براي ترامپ و بنيامين نتانياهو ريسك سياسي و اقتصادي بالايي دارد.»
او در ادامه گفت: «به نظر نميرسد واشنگتن و تلآويو در اين مقطع بهدنبال حملهاي گسترده باشند، اما تركيب فشار، تهديد و طرح امكان مذاكره را ادامه خواهند داد.»
ميانجيگري محتاطانه چين
حيراننيا درباره امكان ميانجيگري چين و ظرفيت پكن براي كاهش تنشهاي منطقهاي گفت: «چين بازيگري قدرتمند و برخوردار از ظرفيت ميانجيگري است، اما از نگاه امريكا نميتواند ميانجي بيطرفي باشد. با اين حال، پكن نگراني جدي درباره ثبات انرژي، امنيت كشتيراني و گسترش جنگ دارد؛ نگرانياي كه با تحولات يمن و افزايش ناامني در درياي سرخ و بابالمندب تشديد شده است.»
او افزود: «چين شايد هزينههاي بيثباتي در تنگه هرمز را در چارچوب رقابت با امريكا قابل تحمل بداند، اما گسترش ناامني به بابالمندب و طولاني شدن بحران، براي پكن و شركاي عرب آن هزينهزاست. بنابراين چين مايل نيست دامنه جغرافيايي يا زماني درگيري افزايش يابد.» اين پژوهشگر روابط بينالملل در ادامه با اشاره به رفتار چين در شوراي امنيت تصريح كرد: «پكن در عين حمايت سياسي از ايران و تاكيد بر توقف جنگ و ديپلماسي، ملاحظات مستقل خود را دارد. راي ممتنع چين به قطعنامه پيشنهادي بحرين درباره محكوميت حملات تلافيجويانه ايران به كشورهاي عربي، نشان داد پكن با وجود مخالفت با اقدام نظامي عليه ايران، اين حملات را نيز نميپذيرد. چين و روسيه نيز قطعنامه مربوط به ايجاد سازوكار نظامي براي بازگشايي تنگه هرمز را وتو كردند تا از شكلگيري نظمي با حمايت امريكا در خليجفارس جلوگيري شود.» حيراننيا در توضيح محدوديتهاي ميانجيگري پكن گفت: «چين معمولا زماني وارد ميانجيگري جدي ميشود كه نياز دوطرف به توافق و امكان موفقيت را احراز كند؛ چنانكه در توافق ايران و عربستان عمل كرد. در سفر شي جينپينگ به امريكا، مسائل تجاري و تعرفهها اولويت دارد، اما موضوع ايران نيز مطرح خواهد شد.» او در ادامه افزود: «امريكا بهاحتمال زياد با نقش گسترده چين در خليجفارس مخالفت ميكند، زيرا نميخواهد پكن از مسير ميانجيگري نفوذ بيشتري در منطقه به دست آورد. با اين همه، اگر چين بتواند راهكاري سازگار با منافع واشنگتن پيشنهاد دهد و ايران را به پذيرش آن ترغيب كند، امريكا ممكن است از آن استقبال كند.»
همگرايي امنيتي اعراب و اسراييل
حيراننيا درباره نشستهاي احتمالي فرماندهان سنتكام و كشورهاي عربي گفت: «ايران نبايد همگرايي ميان كشورهاي عربي و اسراييل را كاملا دور از ذهن بداند. با وجود اختلافهاي سياسي، همكاري تاكتيكي ميان آنها ميتواند شكل بگيرد. پيام منتسب به اسراييل براي كمك نظامي به عربستان در برابر حوثيهاي يمن نيز نشان ميدهد زمينهاي براي همكاري بيشتر، با هدايت امريكا، وجود دارد.»
اين كارشناس مسائل بينالملل افزود: «پيش از هفتم اكتبر، بحث ايجاد يك سامانه دفاع يكپارچه ميان اسراييل و كشورهاي عربي با راهبري امريكا جدي بود. تداوم تهديدها در خليجفارس، تنگه هرمز، درياي سرخ و بابالمندب ميتواند اين كشورها را به تبادل اطلاعات، همكاري امنيتي و نزديك شدن به يك چارچوب دفاع مشترك سوق دهد. ميان برخي كشورهاي عربي و اسراييل نيز هماكنون ارتباطها و همكاريهاي اطلاعاتي و امنيتي آشكار يا پنهان وجود دارد.» اين پژوهشگر روابط بينالملل در توضيح هدف واشنگتن گفت: «امريكا از هزينههاي امنيتي تحميل شده به كشورهايي مانند عربستان استفاده ميكند تا آنها را به اين جمعبندي برساند كه تامين ثبات و امنيتشان در چارچوب نظم مورد حمايت واشنگتن و مسيرهايي چون توافق ابراهيم ممكن است.»
حيراننيا همزمان درباره ائتلافهاي منطقهاي ديگر نيز تصريح كرد: «واشنگتن ممكن است همكاري تركيه، عربستان، مصر و پاكستان را تحمل كند، زيرا بخشي از بار تامين امنيت را بر دوش خود اين كشورها ميگذارد. اما امريكا نميخواهد چنين ائتلافي در تقابل با اسراييل تعريف شود، بلكه ميكوشد اسراييل را شريك امنيتي كشورهاي عربي، ازجمله عربستان، معرفي كند و اين تصور را تقويت كند كه بدون همكاري با آن، قادر به تامين امنيت خود نيستند.» حيراننيا با اشاره به كاركرد احتمالي اين نشستها در طراحي معماري بازدارندگي و دفاع منطقهاي گفت: «اين گفتوگوها ميتواند زمينهساز هماهنگي ميان طرفها براي مواجهه با سناريوي تشديد تنش و تعيين شكل همكاريهاي امنيتي و دفاعي در آن شرايط باشد. با اين حال، هدف آن احتمالا به مديريت يك بحران محدود نميشود و چشمانداز پررنگتر، ايجاد نظمي امنيتي گستردهتر در منطقه است؛ نظمي كه معماري بازدارندگي و دفاع منطقهاي ميتواند مبناي آن باشد.»
نقش محدود چين در حل بحران
حيراننيا درباره سفر شي جينپينگ به امريكا و پيامدهاي آن براي ايران و منطقه گفت: «به نظر ميرسد محور اصلي گفتوگوهاي شي و ترامپ، مسائل تجاري و اقتصادي، به ويژه تعرفهها، باشد؛ هرچند مساله ايران نيز در دستور كار قرار خواهد داشت. گزارشها نيز نشان ميدهد دو طرف در آستانه اين ديدار، علاوه بر تجارت و تعرفهها، درباره ايران گفتوگو ميكنند.» او افزود: «امريكا ممكن است نقشي محدود براي چين بپذيرد، به شرط آنكه پكن نتواند از اين ميانجيگري به اهرم نفوذ و اعتبار ويژه در نظم منطقهاي تبديل شود. واشنگتن تمايلي ندارد حلوفصل بحران به تقويت جايگاه چين در ساختار امنيتي خليجفارس منجر شود.» اين پژوهشگر روابط بينالملل در عين حال تصريح كرد: «اگر چين راهكاري ارايه دهد كه منافع امريكا را درنظر بگيرد، به كاهش بحران كمك كند و همزمان دستاورد سياسي برجستهاي براي پكن ايجاد نكند، واشنگتن الزاما با ايفاي چنين نقشي مخالفت نخواهد كرد، بلكه ممكن است از آن استقبال كند.»
فشار بر ايران در سايه سفر نتانياهو
حيراننيا درباره ديدار احتمالي بنيامين نتانياهو با ماركو روبيو، وزير خارجه امريكا گفت: «روبيو در تقسيمبنديهاي اوليه دولت ترامپ، در زمره چهرههاي تندروتر قرار ميگرفت و نسبت به ايران نيز رويكرد سختگيرانهتري داشته است. با اين حال، او تلاش كرده هزينه شكستهاي احتمالي سياست امريكا درقبال ايران متوجه شخص ترامپ باشد، نه خود او.»
او افزود: «سفر نتانياهو به امريكا در امتداد حفظ فشار بر ايران و برجسته كردن تهديد نظامي قابل ارزيابي است. احتمال هماهنگيهاي پشتپرده درباره اقدام نظامي نيز به طور كامل منتفي نيست، هر چند نشانه روشني از چنين توافقي منتشر نشده است. اين سفر همزمان با سفر رييسجمهوري چين انجام ميشود؛ درحاليكه پكن بر مهار جنگ و بازگشت به ديپلماسي تاكيد دارد، نتانياهو با جريانهايي در واشنگتن گفتوگو ميكند كه به گزينه نظامي گرايش بيشتري دارند.»
اين پژوهشگر روابط بينالملل تصريح كرد: «امريكا در گذشته تحتتاثير ارزيابيها و خواستههاي اسراييل، از سياستهاي تهاجمي عليه ايران حمايت كرده، اما تجربه جنگ و محقق نشدن برخي پيشبينيها درباره تحولات داخلي ايران، ميتواند واشنگتن را در همراهي با حملهاي وسيع محتاطتر كند. تمركز دوباره امريكا بر تحريمها و فشار اقتصادي نيز نشان ميدهد واشنگتن همچنان ميكوشد از مسير فشار، ايران را به امتيازدهي وادار كند.» حيراننيا در ادامه گفت: «اين تصور امريكا است، اما ميزان تابآوري ايران در جنگ اقتصادي نيز متغير مهمي است و ممكن است بر محاسبات واشنگتن اثر بگذارد. در عين حال، نبايد آثار فشار اقتصادي بر اقتصاد كشور، معيشت گروههاي اجتماعي و آينده ايران را كماهميت تلقي كرد و تصميمگيران بايد آن را در محاسبات خود لحاظ كنند.»
پيشروي حوثيها و راهبرد غير قابل پيشبيني امريكا
حيراننيا درباره پيشروي حوثيها در جنوب يمن و چرايي خودداري امريكا از ورود مستقيم به درگيري گفت: «تسلط بيشتر حوثيها بر سواحل جنوبي يمن و نزديكي به بابالمندب، امكان هدفگيري كشتيها در درياي سرخ را براي آنها آسانتر ميكند. كنترل جزيره پريم يا ميون در دهانه بابالمندب نيز موقعيتي راهبردي دراختيار اين گروه ميگذارد و در صورت گسترش نفوذ آنها در سواحل استان تعز، اشرافشان بر تردد دريايي افزايش مييابد.» او ناتواني نيروهاي وابسته به عربستان را نيز موثر دانست و افزود: «ضعف عملياتي اين نيروها و درگيريهاي آنها با نيروهاي مورد حمايت امارات، به تسريع پيشروي حوثيها كمك كرده است. حوثيها پيش از اين نيز توان موشكي و پهپادي لازم براي تهديد بابالمندب، درياي سرخ و كشتيهاي دوردست را دراختيار داشتند، اما تصرف مواضع جديد، دقت و ظرفيت عملياتي آنها را افزايش ميدهد.» اين پژوهشگر روابط بينالملل درباره رويكرد واشنگتن تصريح كرد: «بهرغم درخواستهاي محمد بنسلمان از ترامپ براي كمك، امريكا پس از تجربه بمبارانهاي گسترده و توافق آتشبس با حوثيها، تمايلي به ورود دوباره به معركه ندارد. واشنگتن به اين نتيجه رسيده كه حملات هوايي بهتنهايي نميتواند توان حوثيها را براي تهديد كشتيراني از بين ببرد و توافق سياسي، راه كمهزينهتري براي ايمن نگهداشتن كشتيهاي امريكايي است.» حيراننيا ادامه داد: «امريكا به جاي ورود مستقيم، كمك نظامي و لجستيكي و فروش تسليحات به عربستان را ترجيح ميدهد. همزمان، واشنگتن به رياض اين پيام را ميدهد كه دستيابي به تضمينهاي امنيتي گستردهتر، در گرو قرار گرفتن عربستان در نظم منطقهاي مطلوب امريكا، ازجمله مسير عاديسازي روابط با اسراييل، است. در اين چارچوب، امريكا تا زماني كه تهديد از كنترل خارج نشود، از مداخله مستقيم پرهيز و تلاش ميكند با كمكهاي محدودتر اوضاع را مديريت كند.»
عقبنشيني از دفاع مشترك
حيراننيا در بخش نهايي اين گفتوگو خاطرنشان كرد: «انفعال امريكا در دفاع از متحدان از دوره اوباما و سياست چرخش به آسيا آغاز شد؛ واشنگتن ديگر نميخواهد هزينه تامين امنيت كشورهاي عربي خليجفارس را با بهاي اندك بپردازد. برخلاف دورهاي كه تهديد عليه اين كشورها عملا تهديد عليه منافع ملي امريكا تلقي ميشد، امريكا اكنون براي ورود به درگيري به نفع متحدانش، انتظار دارد خود آنها هزينه سياسي، مالي و نظامي بيشتري بپردازند.»
او با اشاره به حمله سال ۲۰۱۹ به تاسيسات آرامكو افزود: «ترامپ در آن مقطع نيز حاضر نشد به طور خودكار وارد درگيري شود و عربستان را مسوول تعيين و پيگيري پاسخ دانست. اين رويكرد همچنان ادامه دارد: امريكا با كشورهاي عربي همكاريهاي تسليحاتي، اطلاعاتي و نظامي دارد، اما نميخواهد اين همكاريها به اصل دفاع مشترك شبيه ماده ۵ ناتو تبديل شود.» اين پژوهشگر روابط بينالملل ادامه داد: «حتي توافق جامع امنيتي و اقتصادي امريكا و بحرين نيز، با وجود گسترش همكاريهاي دفاعي و اطلاعاتي، تضمين دفاع مشترك نداشت. كشورهايي چون قطر، كويت و عربستان نيز، با وجود روابط نزديك نظامي با واشنگتن، در سطحي شريك راهبردي محسوب نميشوند كه امريكا اصل دفاع مشترك را درباره آنها اجرا كند.» حيراننيا در پايان گفت: «حتي توافقهاي تازه واشنگتن و رياض نيز به چنين سطحي نرسيدهاند. امريكا كمكهاي نظامي و لجستيكي را ترجيح ميدهد، اما تمايلي به پذيرش تعهدي ندارد كه آن را به طور خودكار وارد جنگ براي دفاع از عربستان كند.»