مجمع عمومي سازمان ملل زير سايه بايكوت رسانهاي هيات ايراني و هشدارهاي صريح قرارگاه خاتم‌الانبيا برگزار مي‌شود
قاليباف: بازگشت به شرايط پيشين و گشايش تنگه هرمز بدون تعهد امريكا ممكن نيست
ترامپ: از دیدار با رییس‌جمهور ایران در نیویورک استقبال می‌کنم
مهدي بيك‌اوغلي
دورنماي تحولات منطقه چه سمت و سويي خواهد داشت؟ پشت پرده 7 شرط ايران براي تعامل و بازگشت به تفاهم امريكا چيست؟ ساعت صفر براي يك معامله تاريخي از راه رسيده يا بايد منتظر تصاعد بحران باشيم؟
در آستانه عزيمت مسعود پزشكيان، رييس‌جمهوري ايران به نيويورك جهت شركت در نشست سالانه مجمع عمومي سازمان ملل، تحولات غرب آسيا شتابي كمسابقه به خود گرفته است. همزمان با تشديد تهديدات متقابل و صدور هشدار امنيتي اضطراري از سوي ايالات متحده براي منع سفر شهروندانش به منطقه، تلاش‌‌هاي فشرده ديپلماتيك با محوريت بازيگران منطقهاي نظير تركيه براي احياي بستري موسوم به «تفاهم اسلام‌آباد» در جريان است. دبير شوراي امنيت ملي ايران هم روز شنبه، از پيشنهادهای ايران براي بازگشت به تفاهم خبر داد و موضوعاتي چون پايان نبرد در همه جبهه‌ها و دارايي‌هاي مسدودي ايران را محور كانوني اين ضرورت‌ها برشمرد. تهران با طرح 7 شرط بنيادين، موضع خود را صريح‌تر از هميشه بيان كرده و هشدار داده كه بدون لغو شروط يكطرفه و جبران تعهدات واشنگتن، هيچ روزنه‌اي براي بازگشت به تفاهم اسلام‌آباد، رويكرد تعاملي يا حل مشكل تردد در تنگه هرمز و باب‌المندب وجود ندارد. رويكردي كه كاخ سفيد را در ميانه بحران فزاينده بهاي نفت و اضطراب انتخابات ميان دورهاي، در تنگنايي تاريخي قرار داده است. ايران اما تلاش مي‌كند در صورت بازگشت به تفاهم شرايطي را فراهم كند تا ضمانت‌هاي اجرايي مستحكمي هم ارائه شود. ضمانت كشورهايي چون چين و روسيه مي‌تواند استحكامي كه ايران مدنظر دارد را تامين كند. آخرین اخبار حاکی است که ترامپ اعلام کرده از دیدار با رییس‌جمهور ایران در نیویورک استقبال می‌کند.
خاورميانه در آستانه تصميم‌‌هاي راهبردي
تحولات جاري در جغرافياي سياسي منطقه به نقطه‌اي رسيده است كه برخي تحليلگران در فضاي تویيتر از آن با عنوان «تلاقي ديپلماسي پرريسك و بازدارندگي سخت» ياد مي‌كنند. در عين حال سفر رييس‌جمهور ايران به مقر سازمان ملل نيز در فضايي به شدت ملتهب صورت مي‌پذيرد. فضايي كه با كارشكني آشكار واشنگتن در عدم صدور رواديد براي تيم رسانهاي رييس‌جمهور، تلاش ايالات متحده براي ايجاد انحصار روايي و ممانعت از انعكاس مواضع مستقيم تهران در افكار عمومي جهاني را عيان كرد. با اين حال، تريبون نيويورك بيش از هر زمان ديگري صحنه زورآزمايي ديپلماتيك خواهد بود كه پشتوانه‌اش ماه‌ها ايستادگي نظامي ايران و تحميل هزينه‌هاي سنگين به اقتصاد جهاني انرژي است. در سطح بازدارندگي ميداني، پيام‌هاي صادر شده از اتاق‌هاي فرماندهي در تهران حاكي از پايان دوران خويشتنداري يكطرفه است. در پي رصد تحركات ضدايراني در پايتختهاي غربي (آلمان) با چراغ سبز احتمالي برخي دولت‌هاي عربي، قرارگاه خاتم‌الانبيا با صدور هشداري بي‌سابقه تاكيد كرد كه در صورت ارتكاب هرگونه خطاي محاسباتي از سوي ايالات متحده، تمامي پايگاه‌ها و منافع منطقهاي اين كشور بدون محدوديت زير ضربات ويرانگر قرار خواهند گرفت. در اين بيانيه همچنين به دولت‌هاي همسايه هشدار داده شده است كه هرگونه همسويي يا اعطاي فضا به تجاوزات امريكا، به منزله شراكت در خصومت تلقي شده و امنيت آنان را به طور مستقيم لغو خواهد كرد. همزمان سرتيپ جهانشاهي، فرمانده نيروي زميني ارتش آرايش قاطع يگان‌هاي مرزي را ضامن امنيت ايران و سلب جرات تهاجم دشمن خواند تا تصوير كاملي از آمادگي نظامي كشور ارائه شود.
دكترين تلفيقي تهران
در عرصه سياستگذاري كلان، محمدباقر قاليباف، رييس توامان مجلس دوازدهم و تيم مذاكره ايران، در نطقي راهبردي چارچوب مواضع كشورمان را تبيين كرد. قاليباف با اشاره به تجارب 8 سال جنگ ايران و عراق و تقارن آن با دوران كنوني، دوگانه ساختگي «جنگ فرسايشي بي‌پايان يا پذيرش نسخه تسليم» را رد كرد و يادآور شد كه منافع ملي در پيوند ميان «مقاومت مقتدرانه ميداني و عقلانيت غيرقابل معامله ديپلماتيك» تامين مي‌شود. پيام كليدي نطق رييس قوه مقننه معطوف به اهرم‌هاي ژئوپليتيك كشور بود؛ آنجا كه صراحتا اعلام كرد مسير تحميل يك طرفه بسته است و تا زمان پذيرش حقوق حقه ملت ايران و پايبندي عملي امريكا به تعهداتش، هيچ گشايشي براي تغيير وضعيت تنگه هرمز و بازگشت به روال پيشين مذاكرات وجود نخواهد داشت. اين رويكرد با موضع‌گيري صريح محسن رضايي، دبير شوراي عالي امنيت ملي، عمق حقوقي و فني پيدا كرد. رضايي با اعلام ارسال «7 شرط ايران» از طريق كانال‌هاي ديپلماتيك براي آغاز هرگونه مذاكره رسمي، بنبست كنوني را برآمده از خطاي محاسباتي واشنگتن دانست. مهم‌تر از آن، ورود تهران به محدوده بازنگري در راهبردهاي هسته‌اي است؛ طرح رسمي گزينه «احتمال خروج از پيمان منع گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي (NPT) » و مشروط كردن تصميم نهايي كشور به رفتار ايالات متحده، پيامي شفاف به غرب مخابره مي‌كند مبني بر اينكه ابزارهاي بازدارندگي ايران به چارچوب‌هاي متعارف محدود نخواهد ماند.
تلاش ميانجي‌ها براي مهار دومينوي بحران
در شرايطي كه تنش‌ها به اوج رسيده، همه نگاه‌ها به تلاش‌‌هاي بازيگران واسط دوخته شده است. سخنان اخير هاكان فيدان، وزير خارجه تركيه پرده از تحركات فشرده پشت‌پرده‌اي برداشت كه تلاش مي‌كند تفاهم اسلام‌آباد را احيا كند. فيدان با اشاره به بنبست شديد ماه‌هاي اخير و پيامدهاي ناگوار آن براي سراسر جهان تاكيد كرد كه منازعه كنوني نه‌تنها به تبادل آتش مستقيم كشيده شده، بلكه با گسترش عمليات‌‌ها در تنگه باب‌المندب از سوي نيروهاي يمني و درگير شدن زيرساخت‌هاي حياتي در عربستان، ابعادي فراگير يافته است. نقطه ثقل سخنان وزير امورخارجه تركيه، اشاره به پيشينه تفاهمات مشترك بود. توافقي كه پيش‌تر در جريان مذاكرات غيرمستقيم در «اسلام‌آباد» پاكستان ميان دو طرف شكل گرفته بود، اما در مرحله اجرا با كارشكني و بي‌اعتمادي عميق طرفين متوقف ماند. اكنون آنكارا و شماري ديگر از پايتختهاي منطقه بسته‌اي از شروط و پيشنهادهای تعديل شده جديد را روي ميز نهاده‌اند تا مسير احياي تفاهم اسلام‌آباد هموار شود. منطق اين ميانجيگري بر اين واقعيت استوار است كه تداوم انسداد تنگه‌هاي هرمز و باب‌المندب، هزينه‌هاي اقتصادي غيرقابل جبراني را بر زنجيره‌هاي تامين در اروپا، آسيا - پاسيفيك و آفريقا تحميل كرده و تداوم آن به معناي ورود اقتصاد جهاني به ركودي مهارنشدني است.
هراس از شعله‌‌ور شدن آتش در غرب آسيا
بازتاب تشديد اين بن بست، اما خود را در تصميمات فوري امنيتي دولت امريكا نشان داده است. سفارت ايالات متحده در ابوظبي، قطر، اردن، عربستان، اسراييل و... با صدور يك هشدار امنيتي اضطراري و كمسابقه، رسما از همه شهروندان امريكايي خواست كه نه تنها در سفرهاي خود به كل منطقه خاورميانه و غرب آسيا تجديدنظر كرده و از آن اجتناب بورزند، بلكه نسبت به پيامدهاي فوري ناشي از لغو پروازها، بسته شدن حريم‌هاي هوايي و حملات ناگهاني به تاسيسات زيربنايي از جمله فرودگاه‌ها در عربستان و ساير كشورها هوشيار باشند. اين هشدار فراتر از تدابير مرسوم صادر شده، چرا كه واشنگتن ادعا مي‌كند منافع، شركت‌ها و نهادهاي ديپلماتيك وابسته به ايالات متحده حتي در خارج از حوزه جغرافيايي خاورميانه نيز ممكن است هدف اقدامات تلافي‌جويانه جريان‌هاي حامي ايران قرار بگيرند. اين ارزيابي امنيتي گواهي مي‌دهد كه برآورد نهادهاي اطلاعاتي امريكا از ميزان شكنندگي اوضاع منطقه به شدت بالا رفته و آنها خطر سرايت درگيري نامتقارن به تمام نقاط استراتژيك را جدي ارزيابي مي‌كنند.
چشم‌انداز مبهم انتخابات ميان دورهاي
در درون امريكا، پيامدهاي اين بحران ژئوپليتيك مستقيما ستون فقرات سياسي دولت مستقر را هدف قرار داده است. در حالي كه رييس مجلس نمايندگان امريكا با هدف تزريق آرامش تصنعي به بازارها مدعي شده جنگ با ايران در مرحله پاياني قرار دارد و حل مناقشه به فاز ديپلماتيك منتقل شده است. واقعيت‌هاي دروني كاخ سفيد روايتي كاملا متفاوت را به تصوير مي‌كشند. بر اساس گزارش‌هاي موثق رسانه‌هاي امريكايي نظير واشنگتن‌پست، دونالد ترامپ با سقوط آزاد محبوبيت عمومي و تاريك‌ترين چشم‌انداز انتخاباتي حزب جمهوري‌خواه در آستانه رقابت‌هاي ميان‌دوره‌اي كنگره مواجه شده است. جهش سرسام‌آور قيمت نفت و بنزين كه مستقيما حاصل رويارويي نظامي با ايران و ناامني شريان‌هاي انرژي بوده، بخش اعظم انرژي و تمركز رييس‌جمهور را بلعيده است. ترامپ در محافل خصوصي پذيرفته است كه پيامدهاي اقتصادي اين منازعه، جايگاه حزبي او را به‌شدت تضعيف كرده و هشدارهاي مشاوران انتخاباتي، وي را وادار به بازنگري و جست‌وجوي مفري براي خروج از بنبست كرده است.
ساعت صفر براي يك معامله تاريخي
يا تصاعد بحران
بحران كنوني غرب آسيا ميان دو سناريوي مشخص معلق مانده است: يا واشنگتن تحت فشار فزاينده بهاي حامل‌‌هاي سوخت، هشدارهاي امنيتي فزاينده و خطر شكست در انتخابات نوامبر، شرايط جديد منطقهاي را پذيرفته و با تمكين به 7 شرط ايران، بستر احياي تفاهم اسلام‌آباد و گشايش آبراه‌هاي ترانزيتي را فراهم مي‌كند يا اينكه با اصرار بر سياست‌هاي يك جانبه، بنبست كنوني را به مرحله تصاعد غيرقابل مهار تنش، فعال شدن كارت خروج ايران از NPT و رويارويي مستقيم با متحدان منطقهاي امريكا سوق خواهد داد. سفر مسعود پزشكيان به سازمان ملل و تحركات ديپلماتيك ميانجي‌ها در روزهاي آتي، مشخص خواهد كرد كه آيا صداي عقلانيت ديپلماتيك بر طبل‌هاي جنگ‌طلبان غلبه خواهد كرد يا جهان بايد خود را براي نظمي پرهزينه‌تر و ناآرام‌تر آماده كند؟