توقف در مسير ديپلماسي تهران و واشنگتن بيش از آنكه ناشي از فقدان كانال گفت‌وگو باشد، به اختلاف بر سر معماري مذاكرات بازمي‌گردد؛ جايي كه ايران بر رويكرد مرحله‌اي و تعيين تكليف مقدمات اعتمادساز تاكيد دارد و امريكا خواهان تجميع همزمان پرونده‌هاي هسته‌اي، امنيتي و منطقه‌اي است. در چنين شرايطي، تداوم فشار حداكثري در كنار سيگنال‌هاي مذاكره، فضاي چانه‌زني را پيچيده‌تر كرده و آينده ديپلماسي را به توان دوطرف براي مديريت شكاف ميان مطالبات حداكثري و الزامات يك توافق عملي منوط كرده است. درحالي كه امريكا در حال بررسي گام‌هاي بعدي خود درقبال ايران است، اكسيوس مدعي شد اعضاي ارشد كابينه دونالد ترامپ روز جمعه براي ساعت‌ها در كمپ ديويد گردهم آمدند تا درباره جنگ ايران و همچنين درگيري ميان عربستان و انصارالله گفت‌وگو كنند. ماركو روبيو نيز برگزاري اين نشست را تاييد كرده و گفته چنين نشست‌هايي براي برنامه‌ريزي راهبردي بلندمدت برگزار مي‌شود. يكي از مقام‌هاي امريكايي نيز درباره محتواي اين نشست گفته است درباره برخي مسائل تصميم‌گيري شده يا دست‌كم موضوعات به طور عميق مورد بحث قرار گرفته‌اند. به ادعاي برخي ناظران اهميت اين نشست در شرايطي بيشتر است كه مذاكرات تهران و واشنگتن متوقف شده و ترامپ از احتمال ازسرگيري عمليات نظامي عليه ايران سخن گفته است. با اين همه مسعود پزشكيان، رييس‌جمهور كشورمان در ديدار با آرارات ميرزويان، وزير امور خارجه و تجارت بين‌الملل ارمنستان ضمن انتقاد از مواضع تند امريكا گفت: مشكل ايران با امريكا اين است كه هر بار به ميز مذاكره مي‌آيد، بلافاصله جنگ به ايران تحميل مي‌شود و تاكنون سه بار پس از گفت‌وگو به ايران حمله شده است. پزشكيان با بيان اينكه تهران بارها صداقت خود را در زمينه فعاليت‌هاي هسته‌اي اثبات كرده، گفت ايران آماده گفت‌وگو و راستي‌آزمايي در زمينه فعاليت‌هاي هسته‌اي است، اما تجربه حملات به مراكز هسته‌اي و ترور دانشمندان، پرسش‌هايي را درباره امكان تداوم چنين گفت‌وگويي ايجاد كرده است. رييس‌جمهور همچنين اقدامات امريكا در حمله به ايران و سپس طرح ادعاي مذاكره را «فريبكاري» خواند و تاكيد كرد با كشوري كه به طور مستمر از ابزار ترور، تحريم، فشار و تهديد استفاده مي‌كند و پيمان‌شكن است، مذاكره معنا ندارد. گفتني است همزمان، اسكندر مومني، وزير كشور نيز در سفري رسمي با محوريت رايزني درباره مناسبات دوجانبه و تحولات منطقه‌اي به دوحه رفت و با مقام‌هاي قطري ديدار و گفت‌وگو كرد. مومني درباره جزييات اين سفر خاطرنشان كرد: بحث‌هايي ميان مقامات دوطرف مطرح شد كه اميدواريم منجر به كاهش تنش‌ها، دور شدن سايه جنگ از منطقه و برقراري آرامش در كل منطقه شود. اين مواضع درحالي مطرح مي‌شود كه از سوي ديگر، ترامپ همچنان بر آمادگي خود براي مذاكره مستقيم با ايران تاكيد دارد.
گفتني است رييس‌جمهور امريكا همچنين درباره تهديد عليه پايگاه «فيرفورد» بريتانيا مدعي شده افرادي را كه اين تهديد را مطرح كرده‌اند، مي‌شناسد و آنها با ايران مرتبط خواهند بود! در همين چارچوب، خروج ناگهاني بمب‌افكن‌هاي 1-B امريكا از پايگاه فيرفورد در بريتانيا نيز به يكي ديگر از محورهاي نگراني امنيتي واشنگتن تبديل شده است. شبكه ITV گزارش داده كه امريكا نگران حمله پهپادي مشابه عمليات «تار عنكبوت» اوكراين عليه روسيه بوده است؛ عملياتي كه در آن ۱۰ فروند هواپيماي روسي منهدم شدند. براساس اين گزارش، نگراني واشنگتن اين است كه ايران نيز از تاكتيك مشابهي استفاده كند و حتي اين احتمال مطرح شده كه پهپادهاي ايراني از قبل وارد خاك بريتانيا شده باشند. ترامپ نيز در اظهاراتي درباره احتمال ورود پهپادهاي رزمي ايران به بريتانيا مدعي شده است كه اگر چنين اتفاقي رخ داده باشد، ايران «بهاي سنگيني» خواهد پرداخت. رييس‌جمهور امريكا همچنين در گفت‌وگو با خبرنگار فاكس‌نيوز مدعي شده است كه ايران مسوول حادثه هواپيماي فلاي دبي بوده، اما جي‌دي ونس پيش‌تر تاكيد كرده بود كه هنوز شواهد قطعي و قانع‌كننده‌اي درباره دخالت ايران دراختيار ندارد و موضوع در دست بررسي است. با هدف ارزيابي چشم‌انداز پيش روي ميان ايران و امريكا روزنامه اعتماد با اميرعلي ابوالفتح، كارشناس ارشد مسائل امريكا گفت‌وگو كرده است.
اميرعلي ابوالفتح، كارشناس مسائل امريكا، در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره گمانه‌زني‌ها پيرامون عمق اختلافات تهران و واشنگتن براي بازگشت به تفاهمنامه اسلام‌آباد، به «اعتماد» گفت: واقعيت اين است كه اگر بخواهيم همچنان تفاهمنامه اسلام‌آباد را مبنا قرار دهيم، هم ايران خواهان بازگشت به اين تفاهمنامه است و هم امريكا مي‌گويد بايد به متن نوشته‌شده و جدول زماني دوره ۶۰ روزه پايبند باشيم. حال نيز ممكن است اين بازه زماني اندكي كمتر يا بيشتر شود، اما مذاكرات به شكل دو مرحله‌اي پيش برود؛ بدان معنا كه در مرحله نخست، تكليف محاصره دريايي، اموال ايران و تنگه هرمز مشخص شود و پس از عبور از اين مرحله، وارد پله دوم شويم؛ اين مرحله نيز ممكن است ۲۰ روزه يا ۷۰ روزه به طول بينجامد.
به باور ابوالفتح، ايالات‌متحده مدعي است كه به آن چارچوب عمل مي‌كند، اما ميان موضوعات مرتبط با محاصره و تنگه هرمز با موضوع هسته‌اي فاصله‌اي قائل نيست و معتقد است اين دو موضوع بايد همزمان پيش بروند. امريكايي‌ها علي‌القاعده در ظاهر با اجراي تفاهمنامه اسلام‌آباد مشكلي ندارند، البته بايد اين نكته را نيز درنظر بگيريم كه ترامپ و دولت او دايما مواضع خود را تغيير مي‌دهند؛ يك روز مي‌گويند آماده هستيم و روز ديگر مي‌گويند آماده نيستيم يا تصور مي‌كنند در حال امتياز دادن به ايران هستند و اعلام مي‌كنند كه امتيازي به ايران نمي‌دهيم. اين نكته‌اي است كه در بررسي مواضع دولت ترامپ بايد مورد توجه قرار گيرد. اين تحليلگر ارشد مسائل امريكا در ادامه به «اعتماد» گفت: به نظر مي‌رسد اگر ايران اعلام كند كه آماده ورود به مذاكرات در تمام موضوعات مورد اختلاف، ازجمله تنگه هرمز، محاصره، اموال، فروش نفت و موضوع هسته‌اي است، يك گام به جلو برداشته مي‌شود. فعلا ايران مي‌گويد مذاكرات به شكل دو مرحله‌اي و با حفظ يك بازه زماني قابل قبول پيش برود، درحالي كه امريكايي‌ها مي‌گويند همه موضوعات را يكجا پيش ببريم. نقطه اختلاف تاكنون در همين موضوع بوده و از آنجا كه دوطرف هنوز نتوانسته‌اند در اين زمينه به نتيجه‌اي برسند، اين اختلاف همچنان پابرجا مانده و شرايط را براي پيشبرد مذاكرات دشوار كرده است.
معناي آرايش نظامي امريكا
ابوالفتح در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» درباره احتمال ازسرگيري رويارويي به واسطه توقف مذاكرات تهران و واشنگتن و همچنين آرايش نظامي منطقه گفت: شرايط كنوني ممكن است چند اتفاق به‌صورت همزمان رخ دهد اما هيچ يك منافاتي با يكديگر ندارند. به باور اين كارشناس مسائل سياست خارجي در اين ميان دو روايت وجود دارد؛ روايت غالب اين است كه امريكايي‌ها در حال تقويت حضور نظامي خود هستند و گزارش‌هاي مختلفي نيز در اين رابطه منتشر شده است؛ از حضور ناوها گرفته تا هواپيماها و ساير تجهيزات نظامي. با اين حال، روايت ديگري نيز وجود دارد كه اگرچه روايت غالب نيست، اما شنيده مي‌شود و براساس آن، امريكايي‌ها در شرايطي كه اكنون در حال صحبت هستيم، اتفاقا در حال دور كردن بخشي از نيروهاي خود از ايران هستند. اگر اين روايت درست باشد، مي‌تواند نشانه‌اي از كاهش تنش باشد. ابوالفتح در ادامه اين گفت‌وگو خاطرنشان كرد: اما اينكه آيا عقب كشيدن بخشي از نيروها، جزيي از يك راهبرد كلان‌تر است كه امريكا براي اقدام نظامي به آن نياز دارد؛ به اين معنا كه بخشي از دارايي‌هاي نظامي خود را از ايران دور كند تا با دست بازتري به ايران حمله كند يا اينكه واقعا قصد دارد فعلا عمليات نظامي را با تاخير انجام دهد، نمي‌دانم. من كارشناس حوزه نظامي نيستم و نمي‌توانم بگويم كه آرايش نظامي امريكا در حال حاضر، بيانگر قريب‌الوقوع بودن جنگ است يا خير. به گفته اين كارشناس مسائل امريكا، با اين حال، اينكه جنگ بعدي يا يك عمليات جنگي پرشدت عليه ايران رخ دهد، تقريبا مانند همان ضرب‌المثل است كه «دير و زود دارد، اما سوخت و سوز ندارد.» ممكن است اين اتفاق يك هفته ديگر رخ دهد و ممكن است دو يا سه ماه ديگر به تعويق بيفتند، اما اگر توافق موردنظر امريكا حاصل نشود، به نظر مي‌رسد واشنگتن بار ديگر براي يك جنگ پرشدت تلاش خواهد كرد. همان‌طور كه امريكا تاكنون دو بار براي چنين جنگي تلاش كرده است، براي سومين‌بار نيز تلاش خواهد كرد و حتي ممكن است اين تلاش را براي بار چهارم و پنجم نيز ادامه دهد. اين كارشناس مسائل بين‌الملل در ادامه و با اشاره به تحليل‌ها از تلاش واشنگتن براي ارعاب ايران از طريق تغيير آرايش نظامي منطقه يادآور شد: در اين زمينه بايد متغير زمان را مدنظر قرار داد. اگر مقطع زماني گذشته را درنظر بگيريم و پايان جنگ كم‌شدت و تحولات مربوط به تنگه هرمز را مبنا قرار دهيم، مي‌توان گفت از تيرماه به بعد امريكايي‌ها در حال اعمال قدرت و نمايش قدرت هستند. هدف آنها اين است كه ايران مرعوب شود و از مواضع خود عقب‌نشيني كند؛ با اين حال، تاكنون تهران از مواضع خود عقب‌نشيني نكرده است. اگر ايران از مواضع خود كوتاه نيايد، اعمال قدرت به احتمال قريب به يقين رخ خواهد داد. بنابراين، ارزيابي اين موضوع تا حد زيادي به اين بستگي دارد كه چه مقطع زماني را مبنا قرار دهيم.
اهرم‌هاي ايران براي مقابله با فشار امريكا
ابوالفتح در ادامه و در رابطه با اهرم‌هاي فعال ايران درقبال تشديد فشارها ازسوي ايالات‌متحده در زمين، دريا و هوا، به «اعتماد» گفت: قطعا ايران در مقابل تحريم‌ها و فشارهاي امريكا بدون ابزار نيست. در همين رابطه، افزايش قيمت جهاني نفت، شرايط تنگه هرمز، وقوع احتمالي بحران در باب‌المندب و اساسا آشوب‌هايي كه در منطقه غرب آسيا وجود دارد، همگي ابزارهايي هستند كه مي‌توان از آنها به عنوان اهرم‌هاي ايران ياد كرد. ازسوي ديگر، جهان نيز به‌شدت تحت فشار است. بنابراين، اينكه ايران تا اين حد در حال مقاومت است، خود نشان مي‌دهد كه ابزارهايي دراختيار دارد. به باور اين كارشناس مسائل سياست خارجي، امريكايي‌ها پيش‌تر ادعا مي‌كردند كه با اعمال محاصره دريايي، مخازن نفت ايران ظرف سه روز منفجر مي‌شوند. اكنون شاهد هستيم كه چند ماه گذشته و چنين اتفاقي رخ نداده است. اينكه مسوولان چه اقداماتي انجام داده‌اند كه اين اتفاق رخ نداده، بحثي جداگانه مي‌طلبد.
به گفته ابوالفتح، درست است كه دلار به نزديكي ۳۰۰ هزار تومان رسيده و نارضايتي وجود دارد، اما آشوب‌هاي خياباني رخ نداده است. مجموعه اين تحولات نشان مي‌دهد كه ايران حتما ابزارهاي زيادي دراختيار دارد. براساس گزارش‌هايي ادعايي حتي پهپادهاي ايراني وارد خاك بريتانيا شده‌اند. حال نيز بخشي از اين اقدام شوآف است و بخشي نيز نمايش قدرت محسوب مي‌شود و اينكه استفاده از اين ابزارها درست است يا نه، بحث ديگري است. اما اينكه آيا چنين اقداماتي باعث مي‌شود امريكايي‌ها ديگر به ما حمله نكنند، محل مناقشه است.
امريكا در مسير جنگ زميني؟
اين تحليلگر مسائل امريكا در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» پيرامون گمانه‌زني‌هاي ادعايي درباره احتمال تهاجم زميني ازسوي واشنگتن گفت: توجه داشته باشيد كه اگر قرار باشد تجاوزي هوايي عليه كشورمان انجام شود، بايد هواپيما به جبهه نزديك شود. در چنين شرايطي، امكانات هوايي شامل جنگنده، سوخت‌رسان‌ها، رادارها، سامانه‌هاي دفاعي و ساير امكانات و تجهيزات مربوط به عمليات هوايي است و بايد اين مقدمات فراهم شود تا چنين اقدامي امكان تحقق پيدا كند. به باور ابوالفتح، در مورد عمليات دريايي نيز همين‌گونه است. نمي‌توان گفت قرار است عمليات دريايي انجام شود، اما هيچ نشاني از حضور كشتي يا ناو هواپيمابري وجود نداشته باشد. در مورد عمليات زميني نيز همين قاعده صدق مي‌كند. براي انجام عمليات زميني، بايد در پشت مرزهاي ايران يا يك كشور آن‌سوتر، پادگان و پايگاه ايجاد شود، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ يا حتي ۲۰۰ هزار نيرو مستقر شوند، تانك، نفربر و تجهيزات نظامي منتقل شود و براي اين تعداد نيرو نيز تداركات، غذا و آب فراهم و انبار شود. مجموعه اين اقدامات و تحركات، نشانه‌هايي هستند كه مي‌توانند از در پيش بودن يك عمليات زميني حكايت داشته باشند. اين كارشناس مسائل سياست خارجي در ادامه تاكيد كرد: بنابراين در حال حاضر هيچ نشانه‌اي از اينكه امريكا با هدف انجام عمليات زميني در حال استقرار نظامي باشد، وجود ندارد. به عبارتي، اتفاقا امريكا در حال كاهش نيروهاي خود است؛ نيروهاي اين كشور عراق را ترك كردند و به نوعي از پادگان‌هاي اطراف ايران نيز نيروهايي در حال خارج شدن هستند.
از اين رو، اگر قرار باشد حمله زميني انجام شود، بايد از يك نقطه مشخص صورت بگيرد و نمي‌توان همه نيروها را يك‌باره وارد عمليات كرد. در حال حاضر هيچ نشانه‌اي از چنين آمادگي‌اي وجود ندارد. به گفته اين تحليلگر مسائل امريكا، با اين حال فعلا احتمال عمليات هوايي و دريايي وجود دارد و ممكن است بعدها اين عمليات به عمليات زميني تبديل شود، اما عمليات زميني نشانه‌هاي مشخصي دارد. كساني كه دايما تحركات نظامي را رصد و پايش مي‌كنند، از ماه‌ها قبل مي‌توانند تشخيص دهند كه قرار است مثلا در يك بازه زماني مشخص، عمليات زميني آغاز شود يا خير. در شرايط فعلي، چنين نشانه‌اي وجود ندارد. به باور ابوالفتح، البته ممكن است عمليات تكاوري يا عمليات نيروهاي ويژه امريكا انجام شود؛ براي مثال، نيروهاي ويژه مي‌توانند براي انجام يك عمليات با هدفي مشخص، مانند همان عملياتي كه در جنگ چهل‌روزه براي نجات يك سرباز يا خلبان انجام شد، وارد كشور شوند و با نيروهاي محدود، عمليات را انجام داده و به سرعت از منطقه خارج شوند. چنين احتمالي وجود دارد. اما آن چيزي كه تصور مي‌كنيم، يعني يك لشكركشي گسترده و مشابه آنچه امريكا در عراق يا افغانستان انجام داد، در حال حاضر نشانه‌اي ندارد.
انتخابات كنگره، ترامپ را متوقف نمي‌كند
اين كارشناس مسائل امريكا در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره اثرگذاري يا عدم اثرگذاري گزاره انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره بر تصميم‌گيري ترامپ در رابطه با ايران گفت: نكته‌اي وجود دارد كه اتفاقا هيچ ربطي به جنگ ايران نيز ندارد و آن اين است كه به طور سنتي، در نخستين انتخابات ميان‌دوره‌اي پس از تغيير دولت، حزب حاكم در انتخابات شكست مي‌خورد. به اين معنا كه در سال ۲۰۲۴ جمهوري‌خواهان به عنوان حزب حاكم روي كار آمدند و در نخستين انتخاباتي كه پس از آن برگزار مي‌شود، يعني انتخابات سال ۲۰۲۶، به طور سنتي حزب جمهوري‌خواه با شكست مواجه خواهد شد. به گفته ابوالفتح، البته اگر جمهوري‌خواهان اكثريت كنگره را دراختيار داشته باشند، ممكن است اين اكثريت را از دست بدهند و ممكن است هم از دست ندهند. اما جنگ ايران و حمله به ايران، به دليل اينكه بر زندگي روزمره مردم امريكا اثر منفي گذاشته و باعث افزايش قيمت نفت، بنزين و گازوييل در امريكا شده، نارضايتي ايجاد كرده و اين موضوع نيز مزيد بر علت براي شكست جمهوري‌خواهان شده است. اين تحليلگر مسائل امريكا در ادامه به «اعتماد» گفت: بنابراين اگر پيش از اين فرض مي‌كرديم دموكرات‌ها مثلا ۷۰درصد شانس پيروزي داشتند، اين احتمال اكنون مي‌تواند به ۹۰درصد افزايش يافته باشد. با اين حال، بايد درنظر داشته باشيم كه چه جمهوري‌خواهان پيروز شوند و چه شكست بخورند، دولت تغيير نمي‌كند. بنابراين نتايج اين انتخابات تاثير معناداري بر تصميم دولت ترامپ براي انجام يك حمله نظامي جديد نخواهد داشت. اگر دولت ترامپ تصميم بگيرد به ايران حمله كند، چه كنگره دراختيار دموكرات‌ها باشد و چه جمهوري‌خواهان، اين اقدام را انجام خواهد داد. كنگره آن‌قدر وزن و قدرت ندارد كه بتواند مانع اقدام نظامي دولت امريكا شود. اين نكته‌اي است كه بايد در تحليل روند انتخابات امريكا و تاثير آن بر تصميمات دولت ترامپ در رابطه با ايران موردتوجه قرار گيرد.