در شرايطي كه تنها چند روز تا برگزاري انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا باقي مانده، تحركات ديپلماتيك براي جلوگيري از آغاز دور تازه درگيري ميان تهران و واشنگتن شدت گرفته؛ تحركاتي كه قطر و پاكستان در مركز آن قرار دارند و پيام اخير جي‌دي ونس، معاون رييس‌جمهور امريكا به محسن رضايي، دبير شوراي عالي امنيت ملي ايران يكي از بارزترين نشانه‌هاي آن به شمار مي‌رود. همزمان، گزارش‌های تایید نشده از نزدیک شدن شرایط دو طرف در دوحه منتشر می‌شود. در چنين فضايي، تهران از يك‌سو بر آمادگي جهت مذاكره و بررسي پيشنهادها تاكيد مي‌كند و ازسوي ديگر هشدار مي‌دهد كه هرگونه حمله مجدد با پاسخي گسترده مواجه خواهد شد؛ وضعيتي كه نشان مي‌دهد مسير ديپلماسي همچنان باز است.
دوحه؛ كانون رايزني‌هاي غيرمستقيم تهران و واشنگتن
روز شنبه، گزارش‌هايي درباره حضور هيات ايراني در دوحه و ادامه تلاش‌هاي ميانجيگرانه قطر براي نزديك كردن مواضع تهران و واشنگتن منتشر شد. روزنامه «العربي الجديد» به نقل از يك منبع ايراني گزارش داد كه يكي از معاونان وزير امور خارجه ايران در قطر حضور دارد تا تعاملات با ميانجي قطري را تسهيل كند. اين سفر يك روز پس از گفت‌وگوهاي فشرده هيات قطري در تهران انجام شد؛ مذاكراتي كه بنا بر گزارش اين رسانه، بيش از ۱۲ ساعت ادامه داشت و به پيشرفت‌هايي در رايزني‌هاي غيرمستقيم منجر شد. با اين حال، درباره ماهيت و سطح مذاكرات دوحه روايت‌هاي متفاوتي منتشر شد. منابع نزديك به تلاش‌هاي ميانجيگرانه قطر و پاكستان در گفت‌وگو با العربي الجديد مدعي شدند احتمال دارد هياتي امريكايي نيز براي مذاكره مستقيم با طرف ايراني به دوحه ملحق شود؛ اتفاقي كه به گفته اين منابع، مي‌توانست زمينه بازگشت دو طرف به روند مذاكرات را فراهم كند. اين منابع همچنين از توافق بر سر اقدامات اوليه در پرونده هسته‌اي، كشتيراني در تنگه هرمز و مشوق‌هاي مالي براي ايران به عنوان مقدمات احتمالي چنين ديداري نام بردند و مدعي شدند چين و روسيه مي‌توانند ضامنان توافق باشند.
به ادعاي العربيه، پيش‌نويس اوليه چارچوب پيشنهادي براي مذاكرات ايران و امريكا ترسيم شده؛ چارچوبي كه بر تعهدات متقابل و اقدامات اعتمادساز مرحله‌اي استوار است. براساس اين گزارش، درباره ذخاير اورانيوم با غناي بالاي ايران دو گزينه انتقال به كشور ثالث مورد توافق طرفين يا كاهش سطح غني‌سازي مطرح شده كه اجراي آن به ترتيبات فني و نظارتي وابسته خواهد بود. اين چارچوب همچنين بازگشايي تنگه هرمز به روي كشتيراني بين‌المللي ظرف هفت روز پس از دستيابي به تفاهم اوليه را پيش‌بيني مي‌كند؛ اقدامي كه قرار است از طريق گام‌هاي اعتمادساز روزانه و متقابل انجام شود. در اين طرح، ايجاد سازوكاري بين‌المللي براي تضمين اجراي تعهدات نيز مطرح شده و از چين به عنوان يكي از گزينه‌هاي احتمالي براي ايفاي نقش تضمين‌كننده نام برده شده است.
واشنگتن در انتظار پاسخ تهران
در كنار تحركات دوحه، پيام جي‌دي ونس به محسن رضايي همچنان يكي از محورهاي مهم تحولات ديپلماتيك در مقطع كنوني است. براساس گزارش‌هايي كه پيش‌تر در رسانه‌هاي امريكايي منتشر شده بود، معاون رييس‌جمهور امريكا با ميانجيگري قطر پيامي براي دبير شوراي عالي امنيت ملي ايران ارسال كرد و پيشنهاد برگزاري نشستي ميان مقام‌هاي دو كشور را مطرح كرد. اين درحالي است كه روزنامه واشنگتن‌پست پيش‌تر گزارش داده بود كه ونس ممكن است شخصا رياست هيات مذاكره‌كننده امريكايي را برعهده بگيرد. محسن رضايي در گفت‌وگويي تلويزيوني تاييد كرد كه نامه ونس را مطالعه كرده، اما هنوز پاسخي به آن نداده است. او با اشاره به تغيير لحن طرف امريكايي، اين تحول را علامت خوبي توصيف كرد. رضايي در عين حال تاكيد كرد كه تاكنون تصميم رسمي و حكومتي تازه‌اي درباره تغيير دكترين هسته‌اي اتخاذ نشده؛ هر چند به گفته او، اين بحث در جامعه مطرح است كه در صورت آغاز دوباره جنگ، آيا بايد دكترين پيشين ادامه پيدا كند يا خير. با اين حال و براساس گزارش الجزيره انتظار مي‌رود ايران طي دو تا سه روز آينده پاسخ خود را به اين پيشنهاد اعلام كند. در همين حال، محمدباقر قاليباف، رييس مجلس و رييس تيم مذاكره‌كننده ايران، تاكيد كرده كه هرگونه پيشرفت مثبت در اين مسير به پذيرش هفت شرط ايران ازسوي امريكا بستگي دارد؛ شروطي كه به ميانجي‌ها منتقل شده‌اند.
تنگه هرمز و شروط تهران براي توافق
با اين همه همچنان يكي از محورهاي اصلي رايزني‌هاي تهران و ميانجي‌ها، چگونگي بازگشايي تنگه هرمز و پيوند آن با توافقي گسترده‌تر براي پايان دادن به جنگ است. براساس گزارش‌هاي منتشر شده، قطر پيش‌تر طرحي هفت روزه را براي اعتمادسازي ميان ايران و امريكا پيشنهاد كرده بود؛ طرحي كه قرار بود طي آن دوطرف به صورت مرحله‌اي اقداماتي را انجام دهند و زمينه براي مذاكرات جامع‌تر فراهم شود. با اين حال، يك مقام ايراني اين پيشنهاد را رضايت‌بخش ندانسته بود. گفتني است ايران نيز از ماه سپتامبر طرح هفت روزه خود را براي بازگشايي تنگه هرمز مطرح كرده است. در اين پيشنهاد، تهران خواستار اقداماتي ازسوي واشنگتن ازجمله رفع محاصره بنادر ايران، آزادسازي دارايي‌هاي مسدود شده و پذيرش مسير مورد حمايت ايران براي عبور و مرور دريايي شده است. در اين ميان رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان پيش‌تر اعلام كرده بود كه پيشنهاد ايران تنها طرح موجود براي بازگشايي تنگه هرمز است. با اين همه العربيه به نقل از منابع آگاه مدعي شد كه تهران در ازاي بازگشايي اين آبراه، خواستار تضمين‌هايي براي توقف دايمي و فراگير جنگ است. در همين حال، موضوع پرونده هسته‌اي همچنان يكي از گره‌هاي اصلي اختلاف دوطرف باقي مانده است، به گونه‌اي كه واشنگتن خواهان ورود موضوع هسته‌اي به مذاكرات از همان ابتداست، درحالي كه تهران بر ضرورت تغيير شرايط ميداني و اقتصادي، ازجمله رفع محدوديت‌هاي دريايي و آزادسازي دارايي‌ها، تاكيد دارد. در پيش‌نويس ادعايي و مورد اشاره العربيه، اجراي تعهدات طرفين در قالب يك جدول زماني مرحله‌اي و همزمان پيش‌بيني شده است؛ بدان معنا كه اقدامات ايران در حوزه هسته‌اي و دريايي بايد با اقداماتي متقابل ازسوي امريكا، ازجمله كاهش تحريم‌ها، رفع محاصره و محدوديت‌هاي اقتصادي، همراه باشد. اين طرح همچنين بر راستي‌آزمايي مستقل تعهدات و خودداري هر يك از طرفين از ارايه امتيازهاي عمده پيش از دريافت تعهدات متقابل و قابل اندازه‌گيري تاكيد دارد. در اين چارچوب، سازوكاري نيز براي مواجهه با تاخير يا عدم اجراي تعهدات ازسوي ايران درنظر گرفته شده است.
اختلاف در حلقه ترامپ؛ مذاكره يا حمله مجدد؟
همزمان با ادامه رايزني‌ها، گزارش ادعايي آكسيوس از اختلاف‌نظر در حلقه نزديكان دونالد ترامپ درباره نحوه مواجهه با ايران حكايت دارد. براساس اين گزارش، پيت هگست، وزير جنگ امريكا و ماركو روبيو، وزير امور خارجه، نسبت به امكان دستيابي به توافق هسته‌اي با دولت كنوني ايران ترديد دارند و از انجام حملات بيشتر حمايت مي‌كنند. در مقابل، جي‌دي ونس، استيو ويتكاف و جرد كوشنر خواهان ازسرگيري مذاكرات هستند. همزمان اسكات بسنت، وزير خزانه‌داري امريكا نيز معتقد است بايد به مسير ديپلماسي فرصت داده شود و واشنگتن براي بازگشت شتاب‌زده به عمليات نظامي عجله نكند. با وجود اين اختلاف‌ها، شخص ترامپ نيز نسبت به دستيابي به توافقي كه از نظر او قابل قبول باشد، ابراز ترديد كرده است. او مدعي شده ايران خواهان توافق است، اما قابل اعتماد نيست و ممكن است پس از توافق از تعهدات خود عقب‌نشيني كند. رييس‌جمهور امريكا همچنين ادعا كرده است كه بخش عمده توان نظامي و تاسيسات هسته‌اي ايران از‌بين رفته و تنها يكي، دو مركز باقي مانده كه واشنگتن مي‌تواند در زماني كوتاه آنها را هدف قرار دهد. در سوي ديگر، روبيو روز شنبه طي اظهاراتي مدعي شد ترامپ هنوز تصميمي درباره ازسرگيري حملات نظامي عليه ايران نگرفته و ترجيح واشنگتن حل‌وفصل مسالمت‌آميز مساله است؛ هرچند به گفته او، امريكا توانايي اقدام نظامي را در صورت لزوم دارد. اين موضع‌گيري در شرايطي مطرح شد كه يك مقام امريكايي به آكسيوس گفته شكست سنگين جمهوري‌خواهان در انتخابات ميان‌دوره‌اي ممكن است تمايل ترامپ به آغاز يك عمليات نظامي گسترده را افزايش دهد. به ادعاي اين مقام، اگر رييس‌جمهور احساس كند تحقير شده يا به حاشيه رانده شده است، ممكن است دست به اقدامي جسورانه بزند.
افزايش تحركات نظامي امريكا و اسراييل
در كنار مسير ديپلماسي، نشانه‌هايي از افزايش آمادگي نظامي امريكا و اسراييل در منطقه نيز منتشر شده است. نشريه وال‌استريت ژورنال با انتشار گزارشي مدعي شد كه ترامپ روز شنبه در تماسي تلفني با بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسراييل، گفت‌وگو كرده؛ تماسي كه پس از بررسي گزينه‌هاي احتمالي ازسرگيري عمليات نظامي با فرماندهان ارشد امريكا انجام شد. براساس اين گزارش ادعايي «برد كوپر» فرمانده سنتكام، گزينه‌هاي حمله را به ترامپ ارايه كرده و پيت هگست و ژنرال «دن كين» نيز در گفت‌وگوهاي نظامي حضور داشته‌اند. همزمان، شبكه ۱۴ اسراييل مدعي شد بيش از ۸۰ فروند هواپيماي سوخت‌رسان امريكايي در اسراييل مستقر شده‌اند. با اين حال، اين آمار ازسوي مقام‌هاي امريكايي يا اسراييلي تاييد نشده و رسانه‌هاي ديگر نيز آن را به طور مستقل راستي‌آزمايي نكرده‌اند. آنچه شبكه كان اسراييل گزارش داده، ورود ۱۰ فروند هواپيماي ترابري امريكايي به پايگاه‌هاي «عوودا» و «نواتيم» در جنوب اسراييل است؛ هواپيماهايي كه احتمالا حامل تجهيزات پدافند هوايي بوده‌اند. گزارش‌ها همچنين از فرود هواپيماهاي ديگر اين كاروان در اردن، قطر و عربستان‌سعودي حكايت دارند. اين تحركات در ادامه گزارش‌هايي درباره انتقال سامانه‌هاي پدافندي، مهمات و تجهيزات نظامي به منطقه مطرح شده است. با اين حال، ارزيابي‌هاي منتشرشده در رسانه‌هاي اسراييلي و امريكايي حاكي از آن است كه احتمال صدور دستور حمله پيش از انتخابات ميان‌دوره‌اي پايين‌تر است، زيرا جنگ و افزايش قيمت سوخت، فشار سياسي و اقتصادي بر دولت ترامپ و حزب جمهوري‌خواه وارد كرده است. در همين حال، «آونر ويلان» مقام پيشين موساد، مدعي شده كه ممكن است طي دو هفته آينده دور ديگري از جنگ عليه ايران آغاز شود. او البته مدعي شده كه وقوع چنين حمله‌اي قطعي نيست. اين اظهارات درحالي مطرح شده كه تريتا پارسي، معاون انديشكده كوئينسي، با اشاره به شكل‌گيري كورسوي اميد در روابط تهران و واشنگتن، ۴۸ ساعت آينده را تعيين‌كننده دانسته و نسبت به تلاش اسراييل براي خرابكاري در روند ديپلماسي هشدار داده است. اين درحالي است كه شبكه MS NOW رسانه امريكايي نيز با انتشار خبري مدعي شد دونالد ترامپ همچنان همه گزينه‌ها را روي ميز نگه داشته و قصد دارد پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي، حملات عليه ايران را از سر بگيرد. به گفته سه مقام كشورهاي حاشيه خليج‌فارس كه با اين شبكه گفت‌وگو كرده‌اند، امريكا از متحدان منطقه‌اي خود خواسته براي دور تازه‌اي از حملات آماده باشند. براساس اين گزارش، حملات احتمالي مي‌تواند كوتاه‌مدت اما شديد باشد و حتي از چهارم نوامبر، يك روز پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا، آغاز شود. اين گزارش همچنين از نقش جرد كوشنر و استيو ويتكاف در رايزني‌هاي مربوط به مسير ديپلماتيك خبر داده است.
خسارات پايگاه‌هاي امريكا؛ هزينه‌هاي جنگ هشت‌ماهه
در همين فضاي پرتنش، گزارش تحقيقي آسوشيتدپرس درباره خسارات وارد شده به پايگاه‌هاي امريكا در خاورميانه، توجه‌ها را به هزينه‌هاي نظامي جنگ جلب كرده است. اين خبرگزاري با بررسي تصاوير ماهواره‌اي چند شركت و گفت‌وگو با چهار مقام منطقه‌اي گزارش داد كه تا ماه آگوست، بيش از ۱۱۵ حمله پهپادي و موشكي منتسب به ايران يا گروه‌هاي مورد حمايت آن، به ساختمان‌ها و تاسيسات ۲۶ پايگاه نظامي و مركز مجهز به تجهيزات امريكايي آسيب زده يا آنها را تخريب كرده است. براساس اين گزارش، حملات در مراحل نخست بر سامانه‌هاي هشدار زودهنگام و رادارهاي پدافندي متمركز بود و سپس آشيانه هواپيماها، انبارها، تاسيسات ارتباطي، مخازن سوخت و محل اسكان نيروهاي نظامي را هدف قرار داد. پايگاه هوايي «علي‌السالم» در كويت دست‌كم ۳۰ بار هدف حمله قرار گرفت و در پايگاه‌هاي ديگر نيز خساراتي به هواپيماها و ساختمان‌هاي نظامي وارد شد. آسوشيتدپرس همچنين گزارش داد كه حملات به پايگاه شاهزاده سلطان در عربستان به چندين هواپيما، ازجمله هواپيماهاي سوخت‌رسان، آسيب زده است. اين خبرگزاري با اشاره به محدوديت انتشار اطلاعات رسمي درباره خسارات و تلفات نوشت، دولت امريكا و ارتش اين كشور جزييات اندكي در اين زمينه منتشر كرده‌اند و حتي دسترسي به تصاوير ماهواره‌اي نيز در مواردي با تاخير مواجه شده است. دو مقام منطقه‌اي به آسوشيتدپرس گفته‌اند امريكا بخش زيادي از تجهيزات و دارايي‌هاي نظامي خود، ازجمله هواپيماها، سامانه‌هاي پدافندي و تجهيزات ارتباطي را از خليج‌فارس خارج كرده است. به ادعاي برخي ناظران اين تحولات همچنان پرسش‌هايي را درباره ميزان آسيب‌پذيري زيرساخت‌هاي نظامي امريكا در منطقه و هزينه بازسازي آنها در صورت پايان جنگ مطرح مي‌كند كه پاسخ به‌آنها به راحتي ميسر نيست.