ماه رمضان مدرسه وحدت مسلمانان

جهان اسلام از مذاهب گوناگوني تشكيل شده است. اين تنوع اگرچه نشانه غناي فكري و فرهنگي مسلمانان به حساب مي‌آيد، اما در شرايطي كه گفت‌وگو و مدارا جاي خود را به تعصب و دشمني بدهد، مي‌تواند به عاملي براي تفرقه تبديل شود. اينجاست كه بحث «تقريب مذاهب» اهميت پيدا مي‌كند. تقريب به معناي حذف مذاهب يا يكي كردن آنها نيست، بلكه يعني ياد بگيريم با حفظ باورهاي خود، با ديگر مسلمانان همدل و همصدا شويم و براي رسيدن به اهداف مشترك دست در دست يكديگر بدهيم. اين مسير سه مرحله دارد: آشنايي، درك متقابل و همكاري عملي. ماه رمضان بهترين فرصت براي تمرين اين سه مرحله است. نخستين گام براي رسيدن به وحدت، شناخت يكديگر است. بسياري از بدبيني‌ها و سوءظن‌هايي كه بين پيروان مذاهب وجود دارد، ريشه در ندانستن و نشناختن دارد. وقتي با ديدگاه‌هاي يكديگر آشنا نباشيم، قضاوت‌هاي ما براساس شايعه و پيش‌داوري شكل مي‌گيرد. 

ماه رمضان فرصت خوبي است براي اين آشنايي‌ها. مسلمانان در اين ماه با هر مذهب و سليقه‌اي كه دارند، در اصل روزه‌داري اتفاق‌نظر دارند. اختلاف‌نظرهايي هم كه در جزييات وجود دارد -مثلا اينكه روزه را چه ساعتي شروع كنيم يا چه ساعتي افطار كنيم- مي‌تواند بهانه‌اي براي گفت‌وگوهاي علمي و دوستانه باشد، نه بهانه‌اي براي نزاع و دشمني. نكته جالب اينجاست كه همه اين اختلاف‌نظرها ريشه در تفاوت فهم‌ها از متون ديني دارد و اصلا پديده تازه‌اي نيست. از همان قرن اول هجري، صحابه پيامبر در برخي مسائل جزيي اختلاف‌نظر داشتند، اما اين اختلاف‌ها هرگز به تكفير يكديگر نمي‌انجاميد.
تفاهم (درك متقابل)؛ مشتركات بسيار است: پس از آشنايي (تعارف)، نوبت به مرحله «درك متقابل» (تفاهم) مي‌رسد. در اين مرحله بايد بدانيم كه مشتركات ما با ساير مذاهب اسلامي بسيار بيشتر از اختلافات ماست. بيش از 80درصد آموزه‌هاي ديني در ميان همه مذاهب مشترك است. همه ما به خداي يگانه و روز قيامت ايمان داريم، همه نماز مي‌خوانيم، همه روزه مي‌گيريم، همه زكات مي‌دهيم و همه به حج مي‌رويم.
رمضان اين وحدت را به زيباترين شكل به نمايش مي‌گذارد. خداوند در قرآن خطاب به همه مومنان مي‌فرمايد: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، روزه بر شما نوشته شد.» اين خطابِ جمعي نشان مي‌دهد كه روزه عبادتي است كه همه مسلمانان را در كنار هم قرار مي‌دهد. اختلاف‌نظرهايي كه در مسائل فرعي وجود دارد، نبايد ما را از اين حقيقت غافل كند.
 اين اختلاف‌ها طبيعي است و ريشه در تفاوت ديدگاه‌ها و برداشت‌ها دارد. مهم اين است كه بدانيم هدف همه ما يكي است: رسيدن به رضايت خدا و كسب تقوا. قرآن تاكيد مي‌كند كه «هرگز گوشت‌ها و خون‌هاي قرباني به خدا نمي‌رسد، آنچه به او مي‌رسد تقواي شماست.» يعني هدف نهايي، تقواست، نه بحث بر سر جزييات.
تعامل (همكاري عملي)؛ از حرف تا عمل: مرحله نهايي و والاترين سطح تقريب، «همكاري عملي» است. آشنايي و درك متقابل وقتي ارزش پيدا مي‌كند كه به همكاري و كار مشترك منجر شود. تقريب نبايد فقط در حد گفت‌وگوهاي نظري باقي بماند، بلكه بايد در زندگي روزمره مسلمانان تجلي پيدا كند. ماه رمضان بهترين الگو براي اين همكاري عملي است. در اين ماه، مسلمانان با مذاهب گوناگون در مساجد كنار هم مي‌نشينند، سفره افطار را كنار هم پهن مي‌كنند و شب‌هاي قدر را به عبادت كنار هم مي‌گذرانند. اين همنشيني‌ها اعتماد مي‌آفريند و پيوندهاي عاطفي را مستحكم مي‌كند. اگر اين روحيه مدارا و همكاري را از ماه رمضان بياموزيم و به ساير ماه‌هاي سال و ساير عرصه‌هاي زندگي تسري دهيم، تحول بزرگي در جهان اسلام رخ خواهد داد. براي مثال، همكاري علماي مذاهب مختلف براي تعيين يك روز واحد براي عيد فطر يا فعاليت‌هاي مشترك خيريه براي كمك به نيازمندان در سراسر جهان اسلام، نمونه‌هايي از اين همكاري عملي است.
البته مسير تقريب با دشواري‌هايي هم همراه است. نخستين مانع، تعصبات تاريخي و مذهبي است. قرن‌ها دوري و گاه نزاع‌هاي تاريخي، لايه‌هايي از بدبيني و سوءظن ايجاد كرده كه پاك كردن آنها به زمان و تلاش فراوان نياز دارد.
دومين مانع، سوءاستفاده‌هاي سياسي است. قدرت‌هاي بزرگ و گاه برخي دولت‌هاي منطقه‌اي، همواره از اختلاف‌هاي مذهبي براي تضعيف جهان اسلام و پيشبرد اهداف خود بهره برده‌اند. اگر مسلمانان درك درستي از وحدت و اختلاف نداشته باشند، به راحتي در دام اين توطئه‌ها گرفتار مي‌شوند.
سومين مانع، جمود فكري و توجه نكردن به اهداف كلي دين است. گاهي تمركز بيش از حد بر ظاهر متون ديني و غفلت از مقاصد اصلي شريعت -مانند عدالت، رحمت و عزت مسلمانان- به تشديد اختلاف‌ها دامن مي‌زند.