«اعتماد» در گفت‌وگو با افشين زرگر بررسي مي‌كند
ماموريت «ونس»
حديث روشني
همزمان با افزايش تحركات ديپلماتيك براي پايان دادن به جنگ ايران و امريكا، تلاش ميانجي‌هاي منطقه‌اي براي نزديك كردن مواضع تهران و واشنگتن وارد مرحله تازه‌اي شده؛ تلاش‌هايي كه در كنار تداوم فشارهاي نظامي و اقتصادي، هنوز با اختلافات جدي بر سر شروط پايان جنگ روبه‌رو است. در همين راستا روزنامه اعتماد تلاش كرده تا با هدف تحولات احتمالي پيش رو با افشين زرگر، استاد دانشگاه و تحليلگر ارشد روابط بين‌الملل گفت‌وگو كند.
افشين زرگر، استاد دانشگاه در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره ارزيابي‌اش از ماحصل تشديد تحركات ميانجيگران گفت: افزايش تحرك ميانجيگران مي‌تواند دو تصوير متعارض را به نمايش بگذارد. ابتدا بايد گفت نبايد صرفا با نگاهي خوش‌بينانه به اين تحركات نگريست و افزايش فعاليت ميانجيگران را نشانه‌اي مثبت و سيگنالي مبني بر امكان دستيابي طرفين به توافق تلقي كرد. در سوي ديگر، بايد به چهره «ژانوس‌وار» اين موضوع نيز توجه داشت؛ بدان معنا كه اين تحركات مي‌توانند همزمان دو وجه متفاوت، يكي مثبت و ديگري منفي، داشته باشند. لذا به نظر مي‌رسد در مقطع كنوني بيش از همه ترس و واهمه كشورهاي منطقه و به طور كلي بازيگران مختلف، آنها را به تحرك بيشتر به منظور جلوگيري از آغاز رويارويي نظامي ديگري وادار مي‌كند. با اين حال بسياري بر اين باورند كه افزايش تحركات ميانجيگران را مي‌توان با نگاهي خوش‌بينانه نيز ارزيابي كرد، چراكه اين تحركات نشان مي‌دهد اميدي در ميان بازيگران منطقه‌اي و ساير بازيگران وجود دارد مبني بر اينكه بتوانند در شرايط كنوني، زمينه گفت‌وگو، چه به صورت مستقيم و چه غيرمستقيم و درنهايت دستيابي به توافق احتمالي را فراهم كنند.
اين استاد روابط بين‌الملل در ادامه خاطرنشان كرد: به نظر مي‌رسد قطر به چند دليل در اين مقطع نقش فعال‌تري در ميانجيگري ايفا مي‌كند. گفته شده اخيرا ايران به برخي كشورها، ازجمله هند، عراق و قطر، اين مجوز را داده كه بدون محدوديت از تنگه هرمز عبور كنند. قطر نيز در ميان اين كشورها قرار دارد. به عبارتي دوحه توانسته طي سال‌هاي گذشته، هم مسير ديپلماتيك خود را با ايران حفظ كند و هم روابط نزديك خود با ايالات‌متحده امريكا را تداوم ببخشد. به واقع، قطر با اتخاذ سياستي پراگماتيستي و عمل‌گرايانه، تلاش مي‌كند كانال‌هاي ارتباطي خود را به‌طور همزمان با تهران و واشنگتن حفظ كند و از اين طريق، خود را به عنوان ميانجيگري موثر معرفي كند.
زرگر در ادامه به «اعتماد» گفت: ازسوي ديگر، قطر نيز مانند بسياري از كشورهاي عربي منطقه، به شدت نسبت به ناامني حساس است و نگران آن است كه وقوع يك جنگ منطقه‌اي، امنيت و روند توسعه اين كشور را از ابعاد اقتصادي و سياسي به خطر بيندازد. به همين دليل، تلاش مضاعفي مي‌كند تا از وقوع چنين آشوب گسترده‌اي جلوگيري كند.
به باور اين تحليلگر روابط بين‌الملل علاوه بر اين، ميانجيگري در اين منازعه مي‌تواند براي قطر يك برگ‌برنده باشد و اعتبار بين‌المللي بيشتري براي اين كشور ايجاد كند. اگر دوحه بتواند در منازعه بزرگ ميان ايران و ايالات‌متحده امريكا نقش موثري ايفا كند، از منظر پرستيژ و جايگاه بين‌المللي نيز به دستاورد بزرگي خواهد رسيد، بنابراين قطر تلاش مي‌كند مذاكرات غيرمستقيم را تسهيل كند و زمينه را براي حركت دوطرف به سمت گفت‌وگو و دستيابي به توافقي احتمالي فراهم سازد.
زرگر در ادامه و در رابطه با اظهارات متناقض ترامپ مبني بر دستيابي به توافق و همزمان پيشبرد محاصره اقتصادي ايران به «اعتماد» گفت: از منظر رفتارشناسي و روان‌شناسي سياسي بايد تناقض‌گويي اخير رييس‌جمهور امريكا را به عنوان يكي از ويژگي‌هاي رفتاري او درنظر بگيريم. البته كه اين راهبرد دونالد ترامپ است و از اين طريق تلاش مي‌كند دست خود را براي طرف مقابل رو نكند.
به باور زرگر، ترامپ تلاش مي‌كند نشان دهد كه تمايل دارد بحران نه از مسير نظامي، بلكه از طريق ديپلماسي حل و فصل شود، به ويژه پس از انتخابات و باتوجه به پيام‌هايي كه ازسوي افكار عمومي دريافت كرده، مي‌خواهد اين سيگنال را به مردم امريكا منتقل كند كه خواهان حل ديپلماتيك بحران است. با اين حال، ازسوي ديگر، همچنان حلقه محاصره و فشار اقتصادي و نظامي را حفظ مي‌كند تا از اين طريق بتواند به بالاترين امتياز ممكن دست پيدا كند. اين استاد دانشگاه در ادامه و در رابطه با چرايي سپردن پرونده ايران به «جي‌دي‌ونس» در مقطع كنوني به «اعتماد» گفت: طي هفته‌هاي اخير اخباري از اظهارات افراد كابينه ترامپ ازجمله معاونش منتشر شد مبني بر اينكه بارها تاكيد شده بود جنگ با ايران در اين مقطع نبايد اتفاق مي‌افتاد، چراكه چنين جنگي به جايگاه محافظه‌كاران و جمهوري‌خواهان آسيب زد. به نظر مي‌رسد بعد از انتشار اين اظهارات، ترامپ مديريت پرونده ايران را به شخصي مانند ونس واگذار كرده كه به اعتقاد من، اين اقدام خود نيز نوعي بازي سياسي است كه ازسوي ترامپ راهبري مي‌شود. به باور زرگر با اين حال، بايد نكته ديگري را هم درنظر گرفت؛ وقتي ترامپ فردي را در چنين سطحي وارد پرونده ايران مي‌كند، به واقع پيام مشخصي مي‌فرستد و آن اينكه امريكا تمايل به توافق دارد و به همين دليل، يكي از عالي‌ترين مقامات خود را مامور پيگيري اين موضوع كرده است، چراكه ارتقاي سطح هيات ديپلماتيك نيز به معناي نشان دادن اراده لازم براي پيشبرد مذاكرات است. همچنين حضور ونس مي‌تواند به افزايش هماهنگي ميان تيم مذاكره‌كننده و نهادهاي مختلف امريكا كمك كند. اين اقدام مي‌تواند از اين منظر براي دولت ترامپ نيز مزيتي به همراه داشته باشد. اين تحليلگر ارشد روابط بين‌الملل در ادامه خاطرنشان كرد: البته مي‌دانيم كه همچنان نئوكان‌هايي مانند ماركو روبيو در دولت امريكا حضور دارند كه مواضع متفاوتي را دنبال مي‌كنند. در واقع، ترامپ از يك‌سو فردي را كه به نوعي منتقد اين رويكرد است، در راس هيات ديپلماتيك يا تلاش‌هاي ديپلماتيك قرار مي‌دهد و از اين طريق نشان مي‌دهد كه عزم لازم براي دستيابي به توافق را دارد. ازسوي ديگر، به دنبال ايجاد هماهنگي‌هاي بيشتر ميان بخش‌هاي مختلف دولت است. به نظر مي‌رسد حضور ونس در اين پرونده اتفاقي و بدون برنامه‌ريزي نبوده، بلكه براساس محاسبات و برنامه‌ريزي دقيقي صورت گرفته است. زرگر در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» درباره ارزيابي‌اش از اقدام اخير واشنگتن مبني بر تنگ‌تر كردن حلقه محاصره ايران همزمان با پيشبرد ديپلماسي گفت: واقعيت اين است كه ترامپ هر دو مسير را به عنوان مكمل يكديگر درنظر گرفته و پيش مي‌برد. اين‌گونه نيست كه با افزايش تحركات ديپلماتيك، فشارها كاهش پيدا كند يا محاصره تاحدودي تعديل شود يا فرصت بيشتري براي پيشبرد مذاكرات دراختيار طرف مقابل قرار بگيرد. اتفاقا هر چه تحركات ديپلماتيك بيشتر مي‌شود، فشارها نيز افزايش پيدا مي‌كند، چراكه او مي‌خواهد در صورت وجود احتمال دستيابي به توافق در مذاكرات، بتواند امتيازات بزرگ‌تري از طرف مقابل بگيرد.
به گفته زرگر، بنابراين شاهد هستيم او در همين چارچوب، علاوه بر محاصره دريايي ايران كه طي ماه‌هاي اخير دنبال كرده، ادعاي استراتژي «دروازه آهنين» را نيز مطرح مي‌كند تا از طريق محدود كردن مبادلات زميني، ريلي و حوزه‌هاي ترانزيتي، فشارهاي بيشتري بر ايران وارد كند.
اين استاد دانشگاه در ادامه و درباره رويكرد احتمالي كشورهاي همسايه درقبال مطالبات امريكا مبني بر بستن گذرگاه‌ها خاطرنشان كرد: ايران با كشورهاي مختلف، به ويژه در محور شمال به جنوب و شرق به غرب، مرزهاي گسترده‌اي دارد و محدود كردن اين مسيرها مي‌تواند بر مبادلات منطقه‌اي تاثير بگذارد. به عنوان مثال مي‌دانيم كه كشوري مانند عراق به‌شدت تحت تاثير سياست‌هاي واشنگتن قرار دارد و ممكن است در برخي موارد برخلاف خواست خود نيز ناچار به تبعيت از خواسته‌هاي امريكا شود، چراكه درآمدهاي نفتي اين كشور نيز تحت‌تاثير سازوكارهايي قرار دارد كه امريكايي‌ها بر آنها نظارت دارند. با اين حال، حتي عراق نيز نمي‌تواند به‌سادگي از منافع خود چشم‌پوشي كند.
زرگر در ادامه يادآور شد: كشوري مانند تركيه، باوجود عضويت در ناتو و برخورداري از پيوندهاي نزديك با امريكا، نمي‌تواند جذابيت روابط اقتصادي، تجاري و همكاري‌هاي انرژي با ايران را ناديده بگيرد. بنابراين، آنكارا نيز نمي‌تواند به راحتي بپذيرد كه تمامي مرزها بسته شود و همه مسيرهاي ارتباطي با ايران مسدود شوند. در مورد ساير كشورهاي همسايه نيز وضعيت به همين شكل است. اما در رابطه با تركيه و عراق و همچنين كشورهاي جنوبي حاشيه خليج‌فارس شرايط و ملاحظات متفاوتي دارند. با اين همه باتوجه به موقعيت جغرافيايي ايران و گستردگي مرزهاي آن با كشورهاي مختلف، امريكايي‌ها نيز مي‌دانند كه تحريم صددرصدي يا محاصره كامل ايران عملا امكان‌پذير نخواهد بود. اين استاد دانشگاه در ادامه و در رابطه با مهم‌ترين شكاف موجود ميان تهران و واشنگتن در مقطع كنوني و به عبارتي تفاوت رويكرد طرفين در زمينه مساله هسته‌اي به «اعتماد» گفت: به باور من اكنون بزرگ‌ترين خواسته و امتيازي كه ايران به دنبالش است، آن است كه دست‌كم براي يك بازه زماني مشخص و قابل پيش‌بيني، سايه جنگ از سر كشور برداشته شود تا ايران بتواند در فضايي مطمئن‌تر، حيات سياسي، روابط و تعاملات خود را دنبال كند. در واقع، مساله اصلي اين است كه تهديد جنگ و دوگانه مذاكره و جنگ از ميان برداشته شود و ايران بتواند مانند ساير كشورها، روابط عادي و حيات متعارفي در عرصه بين‌المللي داشته باشد.
به گفته زرگر اما امريكايي‌ها تمايلي ندارند گام نخست يعني پايان دايمي جنگ را بردارند، چراكه معتقدند اگر آنها اولين گام را بردارند، در واقع به ايران امتياز داده‌اند و اين كشور را در موضع برنده قرار داده‌اند. ايران نيز مي‌گويد من هم نمي‌توانم گام نخست را بردارم، زيرا پيش‌تر چنين تجربه‌اي داشته‌ام و اگر دوباره پيشقدم شوم، هيچ تضميني وجود ندارد كه طرف مقابل به تعهدات خود عمل كند. بنابراين، بار ديگر مساله اعتماد مطرح مي‌شود.
اين استاد دانشگاه در ادامه در رابطه با ادعاها درخصوص حضور كشوري مانند چين كه اين فرآيند را تضمين كند، گفت: به باور من كشوري مانند چين باوجود اينكه مي‌تواند اما چنين نقشي را ايفا نخواهد كرد و اساسا در شرايط كنوني نيز تمايل چنداني به ايفاي چنين نقشي ندارد.
به اعتقاد من، اگرچه چين به امنيت خليج‌فارس و انتقال امن و مطمئن انرژي از اين منطقه اهميت مي‌دهد، اما در شرايط كنوني، براي اين كشور جذابيت بيشتري دارد كه رقيبش، يعني امريكا، هزينه‌هاي بيشتري متحمل شود. هرچه امريكا بيشتر درگير چنين بحران‌هايي شود، فرصت و مجال بيشتري براي چين فراهم مي‌شود تا در محيطي مساعدتر، جايگاه و قدرت خود را در معادلات جهاني ارتقا دهد.
زرگر در ادامه خاطرنشان كرد: به نظر نمي‌رسد چيني‌ها در شرايط كنوني، ورود مستقيم به اين پرونده را در راستاي تامين منافع حياتي خود ارزيابي كنند يا منافع‌شان را در ايفاي چنين نقشي ببينند، به همين دليل چندان براي ورود موثر به اين موضوع انگيزه ندارند. البته من با اين ديدگاه موافقم كه چين، با توجه به سطح روابط خود با ايران، اعتمادي كه ايران به اين كشور دارد و همچنين جايگاه اقتصادي و سياسي پكن در اقتصاد و معادلات جهاني، در صورت ايفاي نقشي فعال‌تر مي‌تواند بسيار موثرتر از قطر، پاكستان، كشورهاي اروپايي و ساير بازيگران عمل كند. طبيعتا اگر چين بخواهد نقش موثري در اين زمينه ايفا كند، به اعتقاد من، مي‌توان بسيار سريع‌تر به حل و فصل اين بحران اميدوار بود.