هشدار درباره خلأ نظارت بر پلتفرم‌هاي فروش طلا
مصطفي شريف
شناخت و تبيين خشونت عليه زنان، مستلزم رويكردي بوم‌شناختي و چندبعدي است. به اعتقاد من، براي شناخت ريشه‌هاي خشونت عليه زنان نمي‌توان صرفا به رفتارهاي فردي مردان يا مشكلات خانوادگي و اجتماعي امروز نگاه كرد. اين پديده ريشه‌هاي عميق تاريخي، فرهنگي، اجتماعي دارد و در طول نسل‌ها بازتوليد شده است.
در طول تاريخ، بسياري از جوامع بر اساس ساختارهاي مردسالارانه شكل گرفته‌اند؛ ساختارهايي كه در آن مرد جايگاه تصميم‌گيرنده، صاحب قدرت و مرجع اقتدار بوده و زن اغلب در موقعيت تابع، وابسته و محدود به نقش‌هاي از پيش تعيين‌شده قرار گرفته است. بخشي از اين نگرش‌ها در سنت‌هاي فرهنگي و باورهاي اجتماعي ما نيز رسوخ كرده و به‌تدريج به امري طبيعي و پذيرفته‌شده تبديل شده است.نكته مهم ديگر، نقش ادبيات و ميراث فرهنگي در شكل‌گيري و انتقال و حتي بازتوليد اين نگاه‌هاست. ما گاهي ميراث ادبي كلاسيك خود را صرفا از منظر زيبايي‌هاي زباني و هنري بررسي مي‌كنيم، در حالي كه اين آثار حامل مجموعه‌اي از نگرش‌هاي اجتماعي و فرهنگي زمانه خود نيز هستند. در بخشي از اين ادبيات، زن با صفاتي مانند فريبكاري، بي‌خردي، ناپايداري، فرودستي، احساس‌گرايي و ناتواني توصيف شده و گاه تحقير زنان يا محدود كردن جايگاه اجتماعي آنها در قالب پند و حكمت بازنمايي شده است.بنابراين بايد بتوانيم ميراث فرهنگي خود را نقادانه بخوانيم و ميان ارزش هنري يك اثر و نگرش‌هاي جنسيتي موجود در آن تمايز قائل شويم.
در حوزه اعتقادي نيز بايد ميان آموزه‌هاي ديني، تفسيرهاي تاريخي و برداشت‌هاي مردسالارانه از متون ديني تفاوت قائل شد. متاسفانه در طول تاريخ، برخي قرائت‌ها به تقويت نابرابري جنسيتي و توجيه سلطه مردان كمك كرده‌اند؛ همان‌طور كه قرائت‌هاي ديگري بر كرامت انساني، عدالت و احترام متقابل تاكيد دارند. در كنار اين زمينه‌هاي تاريخي و فرهنگي، تربيت خانوادگي، ضعف آموزش برابري جنسيتي و نابرابري در فرصت‌هاي اقتصادي و اجتماعي نيز نقش مهمي دارند. خشونت فقط كتك زدن نيست؛ تحقير، تهديد، كنترل، محدود كردن استقلال زنان، خشونت اقتصادي و سلب حق انتخاب نيز اشكال مختلف آن هستند.تا زماني كه نتوانيم اين ريشه‌هاي تاريخي و فرهنگي را بشناسيم و درباره آنها گفت‌وگوي انتقادي داشته باشيم، مقابله با خشونت عليه زنان به برخورد با رفتارهاي فردي محدود مي‌شود و به تغيير نگرش‌هاي عميق اجتماعي منجر نخواهد شد. نبايد فراموش كنيم كه ادبيات، دين و فرهنگ صرفا بازتاب‌دهنده جامعه نيستند، بلكه در شكل دادن به ذهنيت و ارزش‌هاي نسل‌هاي بعدي نيز نقش دارند. وقتي يك نگاه تحقيرآميز نسبت به زنان در قالب شعر، حكايت، ضرب‌المثل، پند اخلاقي يا روايت تاريخي بارها تكرار مي‌شود و حتي به كليشه‌هاي اجتماعي و فرهنگي تبديل مي‌شود، ممكن است به‌تدريج در ناخودآگاه جمعي جامعه جا بگيرد و حتي بدون آنكه متوجه باشيم، بر رفتار و قضاوت‌هاي ما اثر بگذارد.
از اين منظر، مبارزه با خشونت عليه زنان فقط به تصويب قانون يا برخورد با خشونتگران محدود نمي‌شود؛ ما به نوعي بازنگري فرهنگي و تاريخي نيز نياز داريم. بايد بتوانيم سنت‌ها، روايت‌ها و باورهايي كه نابرابري را طبيعي جلوه داده‌اند، به پرسش بكشيم. بنابراين مي‌توانم در جمع‌بندي اين بخش، به چند بعد و زمينه مشخص اشاره كنم:
- بعد فردي و خانوادگي مانند تجربه خشونت در كودكي، يادگيري الگوي حل تعارض با زور، ناتواني در مديريت خشم، اعتياد و فشار رواني
- بعد فرهنگي و تاريخي: در متون و آثار كلاسيك علمي و ادبي، نشانه‌هاي زيادي از زمينه‌هاي فرهنگي و تاريخي اين پديده را مي‌توان يافت.
- بعد اعتقادي به‌ويژه از منظر سنتي و عرفي: پدرسالاري سنتي خانواده را سلسله‌مراتبي مي‌بيند و مفاهيمي مانند «غيرت»، «ناموس»، «آبرو» و «ننگ» مسووليت رفتار خانواده را بر دوش زن مي‌گذارند. نتيجه‌اش سكوت‌كردن، ساختن و سوختن، قرباني‌نكوهي و پنهان‌ماندن خشونت خانگي است كه بيشتر در قالب «عرف اجتماعي» قابل بررسي هستند.
- از منظر آموزه‌هاي ديني نيز بايد پذيرفت كه برخي تفاسير يا برداشت‌هاي سنتي يا گزينشي ممكن است در عمل به توجيه پديده خشونت عليه زنان كمك كنند.
- يكي ديگر از زمينه‌هاي اصلي خشونت عليه زنان، عوامل ساختاري است، نابرابري اقتصادي و وابستگي مالي زنان، خلأ حمايت‌هاي قانوني و نهادي (مراكز امن، پيگيري‌سريع، پشتيباني رواني) و ضعف آموزش، زمينه را براي اين پديده مهيا مي‌كند.
- رسانه‌ها نيز در اين زمينه مسوولند، بازنمايي خشونت به عنوان «اختلاف خانوادگي» يا «تقصير زن» يا در قالب «قرباني‌نكوهي» در اخبار و گزارش‌هاي رسانه‌اي، به اين پديده دامن مي‌زند.
به نظرم بسياري از ما، حتي اگر مستقيما تجربه نكرده باشيم، دست‌كم شاهد شكل‌هايي از خشونت عليه زنان در اطراف خود بوده‌ايم؛ از توهين و تحقير در محيط خانواده گرفته تا كنترل كردن و ناديده گرفتن حقوق زنان در روابط اجتماعي. در چنين موقعيت‌هايي نبايد منفعل بود، هرچند سكوت نبايد به معناي بي‌طرفي تلقي شود. اگر شاهد رفتاري تحقيرآميز يا خشونت‌آميز باشيم، بايد متناسب با شرايط واكنش نشان بدهيم؛ گاهي با تذكر مستقيم و محترمانه، گاهي با حمايت از فرد آسيب‌ديده و گاهي با كمك گرفتن از افراد يا نهادهاي مسوول.دليل اين موضع هم روشن است: خشونت وقتي تداوم پيدا مي‌كند كه فرد خشونتگر احساس كند رفتار او هزينه‌اي ندارد و اطرافيان نيز آن را تحمل يا توجيه مي‌كنند. البته در مواجهه با خشونت بايد امنيت فرد آسيب‌ديده را در اولويت قرار داد و از واكنش‌هاي هيجاني كه ممكن است شرايط را خطرناك‌تر كند، پرهيز كرد.
راه ديگر كه شايد بتوان در بعد فرهنگي و رسانه‌اي مورد توجه قرار داد، پرهيز از توليد، بازتوليد و انتشار محتواهاي زن‌ستيزانه مانند كليشه‌هاي جنسيتي، جوك‌هاي جنسي و جنسيتي، محتواهاي تحقير و تصغير و كوچك‌انگاري زنان و مواردي از اين دست است كه متاسفانه اين‌روزها در توليدات بي‌محتوا و بي‌ارزش شبكه‌هاي اجتماعي فراوان ديده مي‌شود. مردان نه‌تنها ممكن است عامل مستقيم خشونت باشند، بلكه گاهي با سكوت، شوخي‌هاي تحقيرآميز، توجيه رفتارهاي خشونت‌آميز يا حمايت از باورهاي نابرابر، ناخواسته به بازتوليد و تداوم اين چرخه كمك مي‌كنند. همين مردان مي‌توانند بخش مهمي از راه‌حل هم باشند. مقابله با خشونت عليه زنان نبايد صرفا به زنان واگذار شود. مردان بايد در محيط خانواده، جمع دوستان، محل كار و فضاي عمومي در برابر رفتارهاي تبعيض‌آميز و خشونت‌آميز و كليشه‌هاي معمول جنسي/جنسيتي موضعي روشن داشته باشند. يك مرد آگاه كسي نيست كه فقط خودش مرتكب خشونت نمي‌شود، بلكه وقتي با خشونت مواجه مي‌شود، آن را عادي و قابل‌قبول نمي‌داند. پذيرش برابري، احترام به استقلال زنان و كنار گذاشتن تصور مالكيت بر زن، از مهم‌ترين گام‌هايي است كه مردان بايد بردارندو شايد مهم‌ترين نقش‌شان هم اين باشد كه در تربيت فرزندان‌شان به‌ويژه‌پسران‌شان، برابري جنسيتي را در عمل سرلوحه قرار بدهند و از تبعيض‌هاي ناروا دوري كنند و به‌قول ريچارد اسكات در تئوري نهادي‌سازي، به‌صورت عملي و در قالب «نهادي‌سازي هنجاري» آن را به نسل آينده بياموزند.
تغيير بايد از دوران كودكي آغاز شود. در خانواده بايد به دختران و پسران به يك اندازه حق انتخاب، استقلال، احترام و مسووليت‌پذيري آموزش داده شود. پسران بايد ياد بگيرند كه قدرت به معناي سلطه بر ديگران نيست و مردانگي با كنترل كردن، تحقير يا محدود كردن زنان تعريف نمي‌شود. در نظام آموزشي نيز لازم است مفاهيمي مانند برابري جنسيتي، احترام متقابل، مهارت گفت‌وگو، كنترل خشم و حل مسالمت‌آميز اختلاف‌ها جدي‌تر آموزش داده شوند. آموزش نبايد فقط در حد شعار باقي بماند، بلكه بايد در رفتار روزمره دانش‌آموزان و مناسبات اجتماعي نمود پيدا كند. از سوي ديگر، رسانه‌ها، سينما، شبكه‌هاي اجتماعي و چهره‌هاي تاثيرگذار جامعه مسووليت مهمي دارند. نبايد رفتارهاي خشونت‌آميز در قالب غيرت، عشق يا اقتدار مردانه بازنمايي شوند. همچنين حمايت قانوني و اجتماعي از زنان آسيب‌ديده و برخورد موثر با خشونتگران ضروري است؛ موضوعي كه اسكات، آن را «نهادي‌سازي قانوني» مي‌خواند.جامعه‌اي كه در آن زنان احساس امنيت، احترام و حق انتخاب داشته باشند، نه‌تنها جامعه‌اي عادلانه‌تر، بلكه جامعه‌اي سالم‌تر و توسعه‌يافته‌تر خواهد بود. مقابله با خشونت عليه زنان مساله زنان به‌تنهايي نيست؛ مساله كرامت انساني و مسووليت مشترك
همه ماست.كارشناس ارتباطات و رسانه