از هزارتوي خروج از جنگ تا فرآيند صلح (۱۹)
محمدجواد حق‌شناس
در يادداشت پيشين، با بررسي شش گزينه پيش روي واشنگتن، به دشواري‌هاي پايان جنگ ايران و امريكا پرداختيم. اكنون پرسش مهم‌تري مطرح است: چگونه مي‌توان از هزارتوي منافع متعارض، بي‌اعتمادي‌هاي انباشته و محاسبات پيچيده سياسي عبور كرد و راهي به سوي صلح گشود؟ تجربه تاريخي نشان مي‌دهد كه آغاز جنگ گاه با يك تصميم ممكن مي‌شود، اما پايان دادن به آن، به‌ويژه هنگامي كه طرفين به اهداف اعلام شده خود نرسيده‌اند، دشوارتر است. خروج از جنگ، يك تصميم سياسي است؛ اما دستيابي به صلح پايدار، فرآيندي سياسي، امنيتي، اقتصادي و منطقه‌اي است كه به اراده، تدبير، هوش سياسي، اعتمادسازي و اقدامات متقابل نياز دارد. نخستين پيچ اين هزارتو در واشنگتن قرار دارد. نتايج انتخابات ميان‌دوره‌اي سوم نوامبر، هزينه‌هاي اقتصادي جنگ و تشديد اختلافات سياسي، فشار بر دولت ترامپ را افزايش داده است. با اين حال، نبايد شكست انتخاباتي جمهوري‌خواهان را صرفا پيامد جنگ دانست يا تصور كرد كه ترامپ ناگزير به پذيرش صلح خواهد شد. رييس‌جمهوري كه در داخل با فشار روبه‌رو است، ممكن است براي كاهش هزينه‌هاي سياسي به توافق روي آورد يا براي نمايش اقتدار، تشديد عمليات نظامي را برگزيند. اين دوگانگي، ضرورت هوشياري و شناخت دقيق محاسبات واشنگتن را آشكار مي‌كند. در ساختار سياسي امريكا نيز مخالفان ادامه جنگ، جبهه يكپارچه اي نيستند. برخي با اصل مداخله نظامي مخالفند؛ گروهي هزينه‌هاي اقتصادي و انتخاباتي آن را سنگين مي‌دانند و شماري، بدون مخالفت با اهداف راهبردي واشنگتن، خواهان تغيير ابزارهاي فشار هستند .
اين اختلافات در هر دو حزب ديده مي‌شود. بنابراين مخالفت با جنگ الزاما به معناي موافقت با رفع تحريم‌ها يا پذيرش حقوق ايران نيست. ديپلماسي تهران بايد اين شكاف‌ها را بشناسد، بي‌آنكه راهبرد خود را به پيروزي يك حزب يا تغيير موضع يك شخصيت گره بزند. پيچ ديگر، مناسبات واشنگتن و تل‌آويو است. افزايش هزينه‌هاي جنگ، پرسش درباره ميزان انطباق منافع ملي امريكا با اهداف امنيتي دولت اسراييل را برجسته كرده است. با اين حال، كاهش احتمالي نفوذ لابي‌هاي حامي اسراييل يا تغيير نخست‌وزير آن كشور، تضميني براي تغيير سياست‌هاي تل‌آويو نيست. ايران بايد خطر گرفتار ماندن در «تله تل‌آويو» را جدي بگيرد؛ تله‌اي كه مي‌تواند اختلافات تهران و واشنگتن را به تقابلي فرساينده تبديل كند. شناخت اين خطر، مستلزم پرهيز از محاسبات شتاب‌زده و هوشياري در برابر اقداماتي است كه مسير ديپلماسي را مسدود مي‌كنند.
در سوي ديگر، جامعه ايران قرار دارد؛ جامعه‌اي كه در برابر تهديد خارجي از استقلال و تماميت سرزميني كشور دفاع مي‌كند، اما حق دارد خواهان پايان ناامني، بازسازي اقتصاد و بازگشت آرامش باشد. دفاع از كشور و مطالبه صلح، دو خواست متعارض نيستند. تاكيد اخير رييس‌جمهور بر امكان مذاكره عزتمندانه و ضرورت پايان وضعيت «نه جنگ و نه صلح» نيز اهميت همين موضوع را نشان مي‌دهد. استمرار تهديد نظامي، محاصره و نااطميناني اقتصادي، حتي بدون گسترش عمليات جنگي، مي‌تواند توان ملي را فرسوده سازد. امنيت پايدار بايد در معيشت، اشتغال و اميد مردم به آينده نيز نمود پيدا كند. در چنين شرايطي، ابتكار تهران اهميت تعيين‌كننده‌اي دارد. انتظار براي آنكه اختلافات داخلي امريكا، فشار افكار عمومي يا ميانجيگري ديگران به تنهايي راه صلح را بگشايد، كافي نيست. ايران مي‌تواند با حفظ استقلال، امنيت و حقوق قانوني خود، پيشنهادي روشن براي عبور از بحران ارايه كند؛ پيشنهادي كه نه بر تسليم يا عقب‌نشيني يك‌جانبه، بلكه بر منافع متقابل استوار باشد. شجاعت تصميم‌گيري به اندازه توان ايستادگي اهميت دارد. هنر سياست‌ورزي، تبديل اصول ثابت به دستاوردهاي عملي و قابل دفاع است. گره اصلي مذاكرات احتمالي، افزون بر اختلاف بر سر شروط نهايي، مساله تقدم اقدامات است. چه كسي نخستين گام را بردارد؟ چگونه مي‌توان اطمينان يافت كه اقدام يك طرف با اقدامي متناسب پاسخ داده مي‌شود؟ چه تضميني وجود دارد كه توقف درگيري به فرصتي براي تجديد فشار نظامي تبديل نشود؟ پاسخ را بايد در ديپلماسي گام‌هاي فزاينده جست‌وجو كرد؛ فرآيندي كه در آن اقدامات متقابل، زمانبندي روشن، سازوكارهاي راستي‌آزمايي و شيوه حل اختلاف، جايگزين اعتماد يك‌طرفه مي‌شوند.
نقطه آغاز مي‌تواند توقف متقابل اقدامات خصمانه، حفاظت از غيرنظاميان و زيرساخت‌هاي حياتي و ايجاد كانال‌هاي ارتباطي براي جلوگيري از برخوردهاي ناخواسته باشد. اما توقف حملات به تنهايي صلح نيست. رفع محاصره دريايي و محدوديت‌هاي تحميل شده بر تجارت قانوني ايران، تامين امنيت كشتيراني، دسترسي به منابع مالي و فراهم شدن زمينه بازسازي اقتصادي نيز بايد در دستور كار قرار گيرد. توافق زماني معنا مي‌يابد كه آثار آن در امنيت و زندگي مردم آشكار شود. موضوع هسته‌اي نيز در گفت‌وگوهاي آينده اهميت دارد، اما نبايد تعهدات اعلام نشده يا جزييات تاييد نشده پيشنهادهاي ميانجيگري را به ايران نسبت داد. ايران بر عضويت در پيمان منع گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي و تعهدات پادماني خود تاكيد كرده و همزمان، نگراني‌هاي امنيتي ناشي از حملات نظامي را مطرح ساخته است. بنابراين آينده همكاري‌ها با آژانس بايد بر مبناي مواضع رسمي، تعهدات حقوقي موجود و ضرورت حفاظت از تاسيسات و اطلاعات حساس بررسي شود.
صلح بدون توجه به محيط منطقه‌اي نيز پايدار نخواهد ماند. نگراني تركيه از حملات تازه، تلاش‌هاي ميانجيگرانه قطر و عمان و منافع عراق، پاكستان، عربستان سعودي و ديگر همسايگان در ثبات منطقه، ظرفيت مهمي براي ديپلماسي فراهم مي‌كند. ايران مي‌تواند از اين زمينه براي تقويت ابتكار خود و حركت تدريجي به سوي سازوكار امنيت جمعي خليج‌فارس بهره گيرد. البته نگراني مشترك از جنگ، به معناي توافق همه اين كشورها بر سر شروط صلح نيست. با اين همه، فرصت موجود تضمين موفقيت نيست. بي‌اعتمادي تهران و واشنگتن عميق است و جريان‌هاي مخالف توافق مي‌توانند با تحريكات احتمالي يا تشديد تنش، مسير گفت‌وگو را مختل كنند. از اين‌رو، فرآيند صلح به واقع‌بيني، انعطاف در شيوه اجرا، پايداري در اصول و تضمين‌هاي معتبر نياز دارد. ايران در برابر آزموني تاريخي قرار گرفته است. سربلندي در اين آزمون تنها به مقاومت در ميدان نبرد محدود نمي‌شود، بلكه به توانايي تبديل ايستادگي به امنيت پايدار، بازسازي اقتصادي و اميد اجتماعي نيز وابسته است. تهران مي‌تواند با شناخت فرصت‌ها و تهديدهاي واشنگتن، بهره‌گيري از ظرفيت منطقه و تكيه بر حقوق و خواست مردم، ابتكار صلح را در دست گيرد. پيروزي پايدار آن نيست كه جنگ بي‌پايان ادامه يابد، بلكه آن است كه كشور بتواند از دل مقاومت، راهي مطمئن به سوي امنيت، توسعه و زندگي شرافتمندانه بگشايد.