مريم جليلوندفرد
تخريب پادگان روس‌ها در سبزوار با لودر، پرونده‌اي را به جريان انداخت كه حالا از اختلاف ميان شهرداري و ميراث فرهنگي درباره يك استعلام در سال ۱۴۰۳ تا ورود دادستاني و واكنش وزارت ميراث فرهنگي و تخريب يك سردر لكه‌گذاري شده به عنوان بناي واجد ارزش‌هاي تاريخي در نامه‌نگاري‌ها را شامل شده است. به گزارش «اعتماد»، ميراث فرهنگي مي‌گويد، اين بنا پس از ابلاغ بافت تاريخي و لكه‌گذاري در آذر ماه ۱۴۰۴ رسما واجد ارزش تاريخي اعلام شده بود. درحالي كه چند ماه پس از اين ابلاغ تيغه‌هاي لودر يكي از لكه‌هاي تاريخي سبزوار را براي هميشه محو كرد. ماجرا از يك ساختمان قديمي در نزديكي اداره برق سبزوار آغاز شد. بنايي كه در حافظه تاريخي شهر با عنوان «پادگان روس‌ها» شناخته مي‌شد و معماري آن به دوره پهلوي اول بازمي‌گشت. اين ساختمان در دوره اشغال ايران توسط متفقين، محل استقرار نيروهاي ارتش سرخ شوروي بود و به همين دليل نام «پادگان روس‌ها» بر آن گذاشته شد. حالا از آن بنا، چيزي جز بخشي از ديوارهاي پيراموني باقي نمانده است. سقف و ديوارهاي بناي داخلي به‌طور كامل و به گفته مديركل ميراث فرهنگي سبزوار تخريب شده است. طاق‌ها و قوس‌ها فرو ريخته و حتي سردر بنا نيز اواسط روز چهارشنبه گذشته و در روز روشن به تيغ لودر گرفتار شد و از ميان رفت. نخستين گزارش درباره اين اتفاق به تصاوير ويديويي يك لودر اختصاص داشت كه تيغه‌ها را با بي‌رحمي تمام به يكي از بي‌نظيرترين سردرهاي قوسي ايران وارد مي‌كرد و سردر واجد ارزش‌هاي تاريخي را فرو ريخت. راننده لودر هم البته پس از تخريب اين اثر متواري شد و اين‌چنين يك اثر واجد ارزش‌هاي معماري و تاريخي ايران از حافظه جمعي كشور حذف شد. بررسي اسناد و اظهارات صورت گرفته نشان مي‌دهد ماجرا به همان لحظه ورود لودر ختم نمي‌شود. پشت اين تخريب، زنجيره‌اي از نامه‌ها، استعلام‌ها، هشدارها و تصميم‌هايي قرار دارد كه اكنون هر كدام به بخشي از يك پرونده قضايي تبديل شده‌اند.
استعلام ۱۴۰۳ و بنايي كه يك‌بار بي‌ارزش اعلام شد
اختلاف اصلي ميان شهرداري و ميراث فرهنگي در تخريب پادگان روس‌ها در سبزوار به سال ۱۴۰۳ بازمي‌گردد. «مجتبي كاوياني»، مديركل ميراث فرهنگي سبزوار در اين باره به «اعتماد» مي‌گويد: «شهرداري سبزوار در مرداد ماه ۱۴۰۳ درباره وضعيت اين بنا از ميراث فرهنگي استعلام كرد و اكنون مدعي است كه اداره ميراث در پاسخ به آن استعلام، بنا را فاقد ارزش اعلام كرده است.» روايت شهرداري از اين مرحله اما با روايت بعدي ميراث فرهنگي تفاوت دارد. براساس توضيحات كاوياني، در آبان ماه سال ۱۴۰۳ يعني سه ماه پس از آن استعلام اوليه، موضوع بافت تاريخي سبزوار به شهرداري و همه دستگاه‌ها ابلاغ شد و پادگان روس‌ها هم در فهرست لكه‌هاي بافت تاريخي قرار گرفت. چند ماه بعد نيز درست در آذر ماه ۱۴۰۴، ميراث فرهنگي طي نامه‌اي بر ارزش تاريخي بنا به شهرداري سبزوار تاكيد كرد و حتي موضوع جابه‌جايي سردر پادگان روس‌ها را نيز در صورت امكان با شهرداري مطرح كرد. همين فاصله زماني، اكنون به يكي از نقاط اصلي اختلاف تبديل شده است. روز پنجشنبه و پس از فراگير شدن خبر تخريب پادگان روس‌ها در سبزوار، حميد حلاج مقدم، معاون ميراث فرهنگي استان خراسان رضوي نيز اعلام كرد: «پادگان روس‌ها بنايي واجد ارزش و داراي لكه تاريخي در بافت تاريخي سبزوار بود و شهرداري منطقه ۲ سبزوار نيز از اين موضوع اطلاع داشت.» در مقابل، روايت منتسب به شهرداري اين است كه در استعلام‌هاي قبلي، بخش‌هايي از بنا شرايط متفاوت داشته و شهرداري مدعي است كه دستور تخريب سردر را صادر نكرده و مالك خودسرانه اقدام به تخريب آن بخش كرده است.
اين اختلاف روايت، اكنون يكي از مهم‌ترين بخش‌هاي پرونده‌اي است كه دادستاني سبزوار نيز به آن ورود كرده است.
نامه‌هاي مالك، هشدار شهرداري و رسيدن لودر
در ميان اسناد موجود در پرونده مكاتبات مالك پادگان روس‌ها و شهرداري سبزوار كه روز پنجشنبه ازسوي صداي ميراث منتشر شد، مكاتبات مالك و هشدار شهرداري به او اهميت زيادي دارد. ماجرا اين بود كه در نخستين مرحله، ۱۳ تن از ساكنان محله به اين بهانه كه پادگان روس‌ها تبديل به «محل زندگي حيوانات، ريختن زباله و تجمع معتادان» شده در تاريخ 10/04/1405 درخواستي براي «تعيين تكليف» اثر، «محصور كردن» يا «هر اقدام ديگر» به شهرداري سبزوار ارسال كردند و اين نامه همان روز در شهرداري به جريان افتاد و تاييديه عوارض و نوسازي نيز با شماره ۴۰۵ ذيل آن نامه قرار گرفت.
براساس اسناد منتشر شده در صداي ميراث، چهار روز بعد و در تاريخ 14/04/1405 مدير شهرداري منطقه ۲ سبزوار در سربرگ شهرداري با تاكيد بر «شكواييه اهالي» و «كارشناسي شهرداري» از مالك مي‌خواهد: «براي رفع خطر ديوار جنوب و شرق ملك مذكور كه محل تجمع معتادين شده و فاقد استحكام است و خطر ريزش روي عابرين پياده و سواره دارد، ظرف دو هفته اقدام به تخريب و رفع خطر شود.»
شهرداري در اخطار خود به مالك بنا اعلام كرده است كه «اگر اقدام نشود، با استناد به تبصره ماده ۵۵ قانون شهرداري‌ها و با همكاري مرجع قضايي نسبت به رفع خطر بنا اقدام و تمام هزينه‌هاي صرف شده نيز با افزايش چندين درصدي از مالك دريافت مي‌گردد.»
پس از اين اخطار، مالك نيز در نامه‌اي به شهردار سبزوار به تاريخ 31/05/1405 كه به شماره 2/30035 در دبيرخانه شهرداري ثبت شده است، از شهرداري سبزوار مي‌خواهد كه «اجازه تسطيح» اثر صادر شود.
مالك اثر در درخواست خود از شهرداري سبزوار چنين نوشته است: «نظر به اينكه ساختمان مخروبه و از نظر بهداشتي باعث آلودگي است و تعدادي از معتادان و اوباش براي مصرف مواد مخدر از اين خرابه استفاده مي‌كنند و همسايه‌ها شاكي و ناراحت مي‌باشند، لذا خواهشمند است اجازه تسطيح ملك مذبور را صادر كنيد.» شهرداري سبزوار نيز همان روز درخواست مالك را براي اجرا و با اين عبارت كه «جهت اطلاع و بررسي و مساعدت لازم، پيرو درخواست اهالي محل و پيگيري سازمان عمران» به بخش تخلفات ساختماني و شهرسازي ارجاع مي‌دهد. با استناد به اين مدارك مي‌توان دريافت كه تخريب پادگان روس‌ها و سردر واجد ارزش‌هاي تاريخي و معماري آن با لودر اتفاقي و بدون اطلاع شهرداري نبوده است، چون از فاصله نخستين مكاتبه كه بر پايه استشهاد 13 تن از افرادي كه مدعي ساكن بودن در محله دارند تا تخريب اين اثر بيش از دو ماه گذشته است و در اين مدت حتي يك استعلام از اداره ميراث فرهنگي سبزوار گرفته نشده است.
شكايت ثبت شد
كاوياني، بار ديگر اعلام كرده است كه شهرداري مسوول اصلي اين اتفاق است و تخريب پادگان روس‌ها بدون هماهنگي و اخذ مجوز از ميراث فرهنگي انجام شده است. او به «اعتماد» خبر داد كه 7 عصر روز پنجشنبه شكايت ميراث فرهنگي عليه مالك، شهرداري و راننده لودر در كلانتري ثبت شد تا رسيدگي قضايي به اين پرونده آغاز شود.
او گفت: «اگرچه پادگان روس‌ها يا خانه تومانيان در فهرست آثار ملي ثبت نشده بود، اما در نقشه بافت تاريخي سبزوار به عنوان يك لكه تاريخي شناسايي و به شهرداري هم ابلاغ شده بود و تخريب آن بدون هماهنگي با ميراث فرهنگي انجام شده است.»
نكته عجيب آن است كه تخريب بناي پادگان روس‌ها و سردر واجد ارزش تاريخي و معماري آن كاملا در روز روشن صورت گرفته و امكان نظارت بر فعاليت مالك و لودر براي شهرداري و ميراث فرهنگي فراهم بوده است، ضمن آنكه سردر بنا هم درست مقابل محل نگهباني اداره برق سبزوار قرار دارد.
مجتبي كاوياني مي‌گويد: «نگهبان اداره برق سبزوار شاهد عمليات تخريب بوده و حتي با شهرداري تماس گرفته و اعلام كرده كه سردر در حال تخريب است، اما نيروهاي شهرداري در محل حاضر نشده‌اند و اي‌كاش اين تماس با ميراث فرهنگي برقرار مي‌شد تا از تخريب اثر جلوگيري شود.» براساس پيگيري‌هاي «اعتماد»، اداره كل ميراث فرهنگي سبزوار تنها 11 پرسنل دارد كه سه تن از آنها اعضاي يگان حفاظت ميراث فرهنگي هستند. نيروهايي كه همزمان بايد از محوطه‌هايي مانند تپه دامغاني، بافت تاريخي و بناهاي تاريخي شهر مراقبت كنند. در روز تخريب پادگان روس‌ها نيز دو تن از نيروهاي يگان حفاظت درگير برخورد يك مورد تخلف در تپه دامغاني بودند و يكي ديگر از آنها نيز به شهر مشهد سفر كرده بود.
پرونده پادگان روس‌ها پس از تخريب باز شد
پس از تخريب سردر پادگان روس‌ها و آغاز اعتراضات در فضاي مجازي، ماجرا از سطح يك اختلاف اداري ميان مالك، شهرداري و ميراث فرهنگي خارج شد و دادستاني سبزوار با ورود به پرونده دستور توقف ادامه تخريب، توقيف تجهيزات و لودر و تشكيل پرونده قضايي را صادر و شناسايي و رسيدگي به نقش عوامل دخيل در تخريب در دستور كار قضايي قرار گرفت.
در وزارت ميراث فرهنگي نيز واكنش‌ها شديد بود. عليرضا ايزدي، مديركل دفتر ثبت و حريم آثار تاريخي و طبيعي، تخريب پادگان روس‌ها را «اتفاقي كم‌سابقه» دانست و پرسيد: «چگونه ممكن است بخشي از هويت تاريخي يك شهر به اين شكل از بين برود؟»
براساس اظهارات ايزدي، «پادگان روس‌ها در بررسي‌هاي سال ۱۴۰۳ به عنوان يك لكه تاريخي شناسايي و به دستگاه‌هاي مختلف ازجمله شهرداري نيز ابلاغ شد.» مديركل دفتر ثبت آثار تاريخي اعلام كرد: تخريب انجام شده نقض صريح ضوابط و مقررات ميراث فرهنگي است و شهرداري سبزوار بايد براي بازسازي پادگان روس‌ها اقدام كند.» وزارت ميراث فرهنگي حتي بر بازسازي «عين به عين» بنا براساس مستندات تاريخي و به موجب قوانين كيفري تاكيد كرده است، اما مساله اصلي اين است كه آيا مي‌توان اثري را كه با لودر از بين رفته است بار ديگر به شهر و مردمانش بازگرداند؟
سردري كه فقط يك سردر نبود
پادگان روس‌ها صرفا مجموعه‌اي از ديوارهاي قديمي نبود. معماري سردر بنا يكي از مهم‌ترين بخش‌هايي بود كه ارزش آن را قابل توجه مي‌كرد.
«بهنود گوهر‌بين»، مرمتگر بناهاي تاريخي نيز در گفت‌وگو با «اعتماد»، درباره ويژگي‌هاي معماري سردر اين بنا از خاص بودن و تك بودن معماري اين سردر در كشور سخن گفت و افزود: «قوس موجود در اين سردر از تك‌ترين معماري‌هاي موجود در كشور است. قوس سردر در بخش «تويزه» داراي نيم ستون است و اين نيم ستون در امتداد قوس حركت كرده است.» او افزود: «در فاصله‌هاي منظم نيز گره چيني‌هايي در قوس ديده مي‌شد كه به سردر شخصيت معماري متفاوتي مي‌داد.» از نگاه او، همين جزييات باعث شده بود سردر «پادگان روس‌ها» چيزي فراتر از يك ورودي ساده باشد، چون ويژگي معماري آن به اندازه‌اي خاص بود كه مي‌توانست در حافظه معماري شهر باقي بماند. اكنون اين پرسش جدي پس از تخريب كامل سردر پادگان روس‌ها در سبزوار وجود دارد كه آيا راهي براي بازسازي «عين به عين» آن وجود دارد؟
كاوياني مي‌گويد: «تمام جزييات و نقشه‌هاي بنا مستند شده و به همين دليل امكان بازسازي وجود دارد. اگر تصميم بر احياي كامل بنا باشد، مي‌توان ساختمان را براساس نقشه اصلي و در مساحتي حدود ۲۵۰۰ مترمربع بازسازي كرد. از نظر فني بازسازي حتي مي‌تواند آجر به آجر انجام شود و نيروي متخصص نيز براي چنين كاري در سبزوار وجود دارد. در روزهاي آينده پيشنهادي به صورت لايحه به شوراي شهر سبزوار ارسال مي‌شود تا براساس آن بودجه بازسازي سردر پادگان روس‌ها تخصيص بيابد.»
اما بازسازي سردر واجد ارزش‌هاي تاريخي و معماري پادگان روس‌ها هر اندازه دقيق باشد، يك سوال را از ميان نمي‌برد. چرا بايد بنايي كه هنوز وجود داشت ابتدا تخريب شود و بعد براي ساخت دوباره آن بودجه عمومي اختصاص بيابد؟
بازسازي، پايان پرونده نيست
پادگان روس‌ها حالا در نقطه‌اي ايستاده كه دو مسير در برابر آن قرار گرفته است. نخست، مسير قضايي براي تعيين مسووليت تخريب و ديگر، مسير اجرايي است كه قرار است بخشي از هويت بنا را عين به عين بازسازي كند. مجتبي كاوياني مي‌گويد: «اگر قرار باشد بنا احيا شود بهترين راه، بازسازي آن در محل اصلي و براساس نقشه و مستندات موجود است. گزينه ديگر، بازسازي پوسته يا سردر در مجاورت يك ساختمان جديد است. راهكاري كه هرچند مي‌تواند بخشي از سيماي تاريخي بنا را بازگرداند، اما نمي‌تواند جاي بنايي را بگيرد كه در بستر تاريخي خود قرار داشته است.»
پادگان روس‌ها امروز ديگر يك بناي واجد ارزش‌هاي تاريخي سالم نيست كه بتوان درباره حفاظت از آن تصميم گرفت. اين اثر حالا تبديل به پرونده‌اي شده كه بايد در آن هم مسووليت تخريب روشن شود و هم تكليف بازسازي اثري كه معماري آن متعلق به پايان دوره قاجار و دوره پهلوي اول است، مشخص باشد.
اگر قرار است اين بنا «عين به عين» بازگردانده شود، نخست بايد معلوم شود چه سازوكاري باعث شد ساختماني كه ارزش تاريخي آن در مكاتبات و نقشه‌هاي بافت تاريخي مورد اشاره قرار گرفته بود، در روز روشن به لودر سپرده شود. شايد بازسازي سردر پادگان روس‌ها بتواند آجرها و قوس‌ها را نه با آن كيفيت نخست بازگرداند، اما آنچه مهم است بررسي دقيق اسناد، مسووليت دستگاه‌ها و نتيجه پرونده قضايي اين تخريب است تا اشتباهي كه به قيمت از دست رفتن بخشي از هويت تاريخي شهرهاي ايران است در ديگر نقاط كشور و براي آثار تاريخي شهرها تكرار نشود.